نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی کلمه عبور]
صفحه اصلي > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

دور معکوس

پدیدار شناسانه که به تاریخ تکوین گفتمان کلامی ادیان بنگریم، می توانیم سیر تکون تاریخ امر قدسی را مشاهده کنیم. آنچه نخست بنا به اقتضائات گونه گون در دسترس و روزمره می نموده است، در فرایندی پیچیده به صورت امری متعالی درک می شود و آنچه پدیده ای در دنیا تصور می شده با درک تمثیلیِ ژرف تر نمودار دنیوی امری آسمانی و صورتی مثالی تلقی می شود.

یکی از فعالیت های گروهی از روشنفکران دینی از دیرباز تا امروز معکوس کردن آگاهانه یا ناآگاهانة این فرایند بوده است. آنها با نگاهی تاریخی و نگرشی اجتماعی سیاسی شخصیت های آسمانی را به زمین باز می گردانند و وقایع تاریخ قدسی را به مثابة حوادث تاریخ دنیوی مطرح می کنند و مفاهیم متعالی نمادین و اخلاقی را به مفاهیم کاربردی عقل ابزاری بدل می کنند (در این فرایند است که مثلاً ماجرای هابیل و قابیل تفسیر اجتماعی طبقاتی پیدا می کند یا امام حسین (ع) به اپوزیسیون انقلابی ای تقلیل می یابد که برای درک عرفی زندگیش نه نیازی هست به «علم امام» آنگونه که متکلمان شیعه از آن بحث کرده اند و نه مثلاً به «عصمت»).

در بادی نظر چنین می نماید که این فرایند برای دو گروه باید مطلوب باشد: هم برای آنها که دغدغة وارد کردن دین در دنیای مردم را دارند و به فکر پررنگ تر کردن نقش دین در روزگار نو هستند و هم آنها که دغدغة ورود به مدرنیته و سازگارشدن با دوره و دنیای جدید را دارند و در این فرایند غلبة عقلانیت و تجدد را می بینند.

اما شاید بتوان از جنبة دیگری هم به این ماجرا نگریست و بدین ترتیب از امکان چون و چرا در مطلوب بودن این فرایند سخن گفت.

بگذارید از تأمل در این باره آغاز کنیم که غرض از پرداختن به چنان امری و پدید آوردن چنین فرایندی چیست؟

ظاهراً از دو غرض حداقلی و حداکثری می توان سخن گفت. غرض حداقلی عرضة تفسیری جدید از دین است که در آن بتوان از حقوق و تکالیف نوینی سخن گفت و غرض حداکثری این که با تغییر بنا و تجدید ساختمان الهیات، الهیاتی متناسب با عقلانیت روزگار نو عرضه کرد.

در یک تقسیم بندی کلی می توانیم بین مباحث ناظر به احکام ادیان و الهیات آنها تفکیک قائل شویم. در اسلام فقه متکفل بحث اول است و کلام متضمن بحث دوم.

فقه علمی است ناظر به امور دنیوی که خود به خود با تغییر شرایط و مقتضیات زمان ناگزیر از بازسازی است و این بازسازی به مرور زمان کم و بیش با تبعیت از قواعد و قوانین درونی این علم انجام می شود (و از قضا در مبانی و مبادی الهیاتی این علم هم (مثلاً در شیعه با توجه به مسألة غیبت و امکان اجتهاد و غیر این ها) امکان تغییر و تحول در آن لحاظ شده است). بنابراین برای برآوردن آن غرض حداقلی و سازگار کردن احکام با شرایط روز، به نظر می رسد بیان شرایط به صورت «معقول» و «مستدل» کافی است و نیازی به تغییر ساختمان مبانی ای که نقش مستقیمی در این بحث ندارند نیست (به ویژه اینکه باید یاد داشته باشیم عدم تغییر و تحول در احکام معمولاً بیش از آن که حاصل بسته بودن راه از حیث فقهی و کلامی باشد، محصول خواست عرف هر جامعه است).

و اما دربارة کلام به دو نکتة اساسی باید توجه داشت: نخست این که تکوین و تدوین مبادی کلامی هر دین و مذهب چنان با تاریخ آن دین و مذهب پیوند خورده است که تغییر اساسی در آن جز به معنای تغییر آن دین و مذهب نخواهد بود. تغییرات جزئی همواره وجود خواهد داشت اما زیر و زبر کردن یکپارچة ارکان کلامی ادیان و مذاهب صرفاً به معنای پدید آمدن ادیان و مذاهب جدید است. دوم اینکه هیچ کلامی، «فلسفه» نیست. در ادیان و نظام های الهیاتی آنها همواره اموری هست ایمانی و ورای عقل، و گرنه می شد همة آدمیان را با عرضة استدلال های عقلانی به پیروی از دین و مذهبی خاص قانع کرد. کلام وظیفة معقول عرضه کردن دین را دارد. اما فرق است بین معقول عرضه کردن یک امر و انسجام بخشیدن به اجزاء آن با یکسره مبتنی بر استدلال عقلی کردنش. تلاش برای عرضة عقلانی دین و به حداقل رساندن قدسیت آن یا به لا ادری گری و رفع دینداری خواهد انجامید یا به هر حال در جایی در برابر امری ایمانی متوقف خواهد شد. واضح است که روشنفکران دینی مورد بحث ما طبق تعریف باید شق دوم را برگزینند. و واقعیت هم این است که همة آدمیان نه فیلسوف اند و نه مایل اند (یا به عبارت بهتر می توانند) فیلسوف باشند. به این صورت نمی توان گفت در تلاشی که برای دنیوی تر کردن ادیان و مذاهب انجام می شود، دین عقلانی تر عرضه می شود. اتفاقاً با توجه به صیقل خوردن کلام ادیان و مذاهب در طول تاریخ به دست گروه قابل توجهی از افراد صاحب قریحه و شم، می توان گفت صورت های سنتی کلام دست کم از حیث «انسجام» قابل دفاع تر است تا صورت های حاصل از تلاش های جدید که به تعارضات پیش بینی نشده بر می خورد و به طرح سؤالات جدیدی می انجامد که توان پاسخگویی به آنها را ندارد. بر این اساس می توان گفت که آن غرض حداکثری پیشگفته نه «معقول» است (با توجه به نکتة دوم) و نه «ممکن» (با عنایت به نکتة اول).

اگر در پی سازگار کردن دین و عقلانیت جدیدیم بهتر است برای سازگار کردن بخش مربوط به احکام با عقل ابزاری جدید که سیاست مُدُن و تدبیر منزل می کند تلاش کنیم، نه باعقل فلسفی. چراکه در این فرایند نه تها ظاهراً از پس سازگار کردن مطلق آن دو بر نمی آییم بلکه به دام تحویل الاهیات و دین به عقل ابزاری می افتیم و بدین ترتیب از سازگار کردن احکام با عقل ابزاری هم باز می مانیم. بازگشت به فرایندی که گروه مذکور از روشنفکران دینی به آن می پردازند می تواند مسأله را روشن کند.

صورت سادة ماجرا این است که تلاش برای برآوردن آن غرض حداکثری، واکنش عموم دینداران را برمی انگیزد (که اصل دین خود را در خطر می بینند) و آنها را در لاک دفاعی ای فرو می برد که درآن حتی از تأمل دربارة نسبت احکام شرعی با مقتضیات زمان و عقل ابزاری حاکم بر مناسبات اجتماعی نیز سرباز می زنند. اما این همة ماجرا نیست و رویة پیچیده تری هم در کار است. دنیوی کردن دین شمشیری است دولبه که بیش از آن که به نفع عقل یا دین عمل کند می تواند به ضرر هر دو عمل نماید. قدسی زدایی و نزدیک کردن امور آسمانی دین به دنیا، همانطور که امر قدسی و دینی را دنیوی می کند، به دنیا و مافیها نیز جلوة قدسی می دهد و به اشخاص و مفاهیم غیر قدسی و دنیوی این امکان را می دهد که خود را به صورت اموری متعالی مطرح کنند. دینی که ریشه های سنتی اش قطع شده، از مفاهیم و معانی تمثیلی و جمال شناسانه تهی شده و صبغة معنوی و پشتوانه اش در تاریخ قدسی را از دست داده، چیزی جز ایدئولوژی دنیوی که خود را معنوی می نمایاند نیست. این ایدئولوژی که در واقع صورت نازل و نقدگریز عقل ابزاری شده است، خود را از سویی بهره مند از عقلانیت فلسفی و از سوی دیگر برخوردار از تقدس تصور می کند و می تواند به نقشة گنج آرمانشهری تبدیل شود که در اصل سرابی بیش نیست و بدین ترتیب نه به کار آخرت می آید و نه به کار دنیا.

سؤال اصلی صاحبان این نگرش در روشنفکری دینی در بستر سیاست طرح شده است و تا به امروز هم در بستر سیاست باقی مانده است (بی جهت نیست که مثلاً حجم تأملات اخلاقی جدی را در آثار این گروه چنین کم می بینیم و حجم توجهات و دغدغه های روزمرة سیاسی را چنین زیاد. همین ارزش دادن بیش از حد به سیاست بود که به عنوان نمونه باعث شده بود مرحوم شریعتی همة روحانیان را زائد بداند مگر روحانیان سیاسی را). اما صاحبان این نگرش که بر اساس آثارشان می توان گفت نه از دنیای جدید و جهان بینی و فرهنگ و ادب و هنر آن شناخت عمیقی داشته اند و نه تأملاتی قابل توجه دربارة مسائل اساسی سیاست کرده اند در طول تاریخ نه چندان دراز کوشش هایشان از دنیای جدید بازی خورده اند. آنها نه مدافع دین سنتی بوده اند و نه مروج عقلانیت و فرهنگ جدید، بلکه در کار اندازه کردن دین در قالب سیاست زدگی بوده اند. با این کار و با سست کردن بنیادهای کلامی درک سنتی و ریشه دار از دین و کاستن فاصلة زمین و آسمان هم، قدسیت سیاسی شده را با سیاست قدسی شده پیوند می زنند و محصولی پدید می آوردند که نه ضامن دین مردم (که معمولاً برایشان پشتوانة اخلاق هم هست) می تواند باشد و نه ضامن دنیای آنها، زیرا حاصل این دور معکوس، عقلانیت نیست، ایدئولوژی است.

آفتاب


١٦:١٩ - 1391/01/03    /    شماره : ١٨١٦    /    تعداد نمایش : ٣١٧



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :5067
کل بازديدها :10260998
بازديدکنندگان آنلاين :13
بازديدازاین صفحه :121960