نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی کلمه عبور]
صفحه اصلي > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

تعارض اخبار و اختلاف روایات

تعارض اخبار و اختلاف روایات
یكی از شاخه های فقه الحدیث، شناخت تعارض اخبار و اختلاف روایات است. بسیاری از آرای گوناگون، ریشه در اختلاف احادیث دارد. دانستن اسباب اختلاف و راه علاج آن، در وحدت آرا و نزدیك شدن به صواب و حقیقت، بسی مؤثر است و پیشینیان، تبحّر در آن را نشانه رسیدن به مرتبت اجتهاد و جواز نشستن بر مسند فتوا می دانستند. شاطبی گفته است: من لم یعرف مواضع الإختلاف لم یبلغ درجه الإجتهاد؛[1] آنكه ریشه های اختلاف را نداند، به مرتبه اجتهاد نرسیده است. و نیز گفته اند:
لا ینبغی لمن لایعرف الإختلاف أن یفتی؛[2] سزاوار نیست آنكه اختلاف را نمی داند، فتوا دهد. برخی از فقیهان شیعی بر این باورند كه: مهم ترین بحث تعارض ادلّه، مسئله اسباب اختلاف حدیث است؛ چرا كه اگر فقیه بر این اسباب احاطه پیدا كند، خواهد توانست میان اخبار مختلف، جمع عرفی برقرار كند و نیازمند مراجعه به روایات علاجیه نخواهد بود.[3] اختلاف اخبار همیشه از اسباب طعن نحله ها و فرقه های مذهبی بر یكدیگر بوده است. ابن قتیبه در برابر طعن متكلمان و طرح اختلاف اخبار و تضاد آن، «تأویل مختلف الحدیث» را می نگارد[4]و بدان پاسخ می گوید. دیگران نیز با همین انگیزه، دست به تألیف زده اند. از آنجا كه این مسئله نتایج كلامی و فقهی بسیار دارد، از دوره های آغازین تاریخ اسلام، دغدغه ذهنی محدّثان و متكلمان و فقیهان بوده است و برای حل آن، گفتگوها، پرسش و پاسخ ها و نوشته های فراوان عرضه داشته اند. نگاهی به پیشینه این موضوع، میزان اهتمام عالمان مسلمان را بدان نشان می دهد. در كتب حدیث شیعه به عناوین ابوابی از این دست برمی خوریم: اختلاف الحدیث،[5] وجوب الجمع بین الأحادیث المختلفه و كیفیه العمل بها،[6] علل اختلاف الأخبار و كیفیه الجمع بینها،[7] و.... چنین عناوینی، نشان دهنده مطرح بودن جدّی مسئله تعارض اخبار در قرون نخستین تاریخ اسلام است.
عالمان شیعی، از همان زمان، دست به تحریر نوشته هایی در این زمینه برده اند:
1ـ یونس بن عبدالرحمان (ق2)،[8]
2ـ محمد بن ابی عمیر(م217ق)،[9]
3ـ و احمد بن محمد بن خالد برقی (م280ق)،[10] كه هر یك كتبی با عنوان «كتاب اختلاف الحدیث» تألیف كرده اند.
4ـ عبداللّه بن جعفر حمیری (ح290ق)،[11]
5 ـ و محمد بن احمد بن داود (م368ق)،[12] كه هر یك با عنوان «كتاب الحدیثین المختلفین» دست به نگارش زده اند.
6ـ سید رضی(م413ق)[13]كتاب «جواب المسائل فی اختلاف الأخبار» را تحریر كرده است.
7ـ احمد بن عبدالواحد بن احمد البزاز (ق5) نیز «كتاب الحدیثین المختلفین» تألیف كرده است.[14]
8 ـ گسترده ترین تألیف محدّثان شیعی، «الاستبصار فی ما اختلف من الأخبار» نوشته شیخ طوسی (385ـ460ق) است.
9ـ وحید بهبهانی (م1305ق) كتاب «الجمع بین الأخبار المتعارضه » را تألیف كرده است.[15] با اسف فراوان، بجز «استبصار»، نشانی از سایر نوشته ها در دست نیست.
عالمان اهل سنّت نیز از اوائل قرن سوم، دست به نگارش در این موضوع زده اند:
1ـ ابن ادریس شافعی (م204ق) كتاب «اختلاف الحدیث» را تألیف كرد.[16]
2ـ ابن قتیبه دینوری (م276ق) «تأویل مختلف الحدیث» را نوشت.[17]
3ـ ابن جریر طبری (م310ق) «تهذیب الآثار» را به قلم آورد.[18]
4و5 ـ ابو جعفر الطحاوی (م321ق) دو كتاب «شرح معانی الآثار»[19] و «مشكل الآثار»[20]را نگاشت.
6ـ ابن بشرآمدی (م370ق) «المؤتلف و المختلف» را نوشت.[21]
7ـ ابن فورك (م406ق) «مشكل الحدیث و بیانه» را نوشت.[22]
8 ـ خطیب بغدادی (م463ق) «غنیه الملتمس و ایضاح الملتبس»را تألیف نمود.[23]
9ـ ابن جوزی (م597ق) «التحقیق فی اختلاف الحدیث» را سامان داد.[24]
10ـ عبداللّه بن علی النجدی (م1353ق) كتاب «مشكلات الأحادیث و بیانها» را تحریر كرد.[25]
بجز اینها تحقیقات دیگری نیز در سالهای اخیر انجام یافته است.[26] این همه، نشان از اهمیت مسئله دارد؛ چنانكه همین اهمیت سبب شده كه از آغاز تدوین علم اصول، مسئله «تعارض ادلّه» یا «تعادل و تراجیح»، در این دانش، جایگاهی ویژه داشته باشد و در این زمینه، تألیف های بسیار انجام گیرد. در مسئله اختلاف اخبار و تعارض روایات، دو پرسش مهم و وابسته به یكدیگر، فراروی محدّثان و محققّان بوده است: یكی كشف و شناسایی علل پیدایش تعارض و اختلاف در حدیث، و دیگری چگونگی علاج و حل اختلاف. در مجموعه پژوهشهای انجام یافته، هر دو پرسش منظور نظر بوده، لیك اصولیان به بحث های نظری و انتزاعی توجه داشته و بر آن پایه راه علاج ارائه كرده اند و محدثان گرچه به بحثهای تطبیقی و عینی اهتمام داشته اند، اما آن را قاعده مند نساختند. به گمان می رسد كه باید در پژوهش های جدید، این دو شیوه با یكدیگر تلفیق گردد؛ یعنی باید در دانش «اصول» و نیز «فقه الحدیث»، با نگاه قاعده سازی و استخراج قانون به سراغ نمونه ها و موارد عینی رفت. شاید بتوان به اطمینان گفت نخستین عالم اصولی كه در ضمن مباحث انتزاعی تعادل و تراجیح از اسباب و زمینه های تعارض (با ذكر نمونه) سخن رانده، شهید سید محمد باقر صدر است. وی در مقدمه بحث تعارض ادلّه، برای تعارض اخبار، هشت سبب بدین شرح ذكر می كند:
1ـ سوء فهم،
2ـ نسخ،
3ـ از میان رفتن قرائن،
4ـ نقل به معنا،
5ـ تشریع تدریجی،
6ـ تقیّه،
7ـ رعایت ظرفیت راوی،
8 ـ جعل و وضع.[27]
اما نامبرده نیز آنگاه كه از طرح این مقدمه فارغ می شود، به سراغ همان بحث های انتزاعی رفته، ارتباطی میان زمینه ها و راه حل ها برقرار نمی سازد. گفتنی است در سالهای اخیر، در طرحی نو برای علم اصول كه از سوی برخی فقیهان برجسته ارائه گشته، مسئله «اسباب اختلاف» در دل مباحث «تعادل و تراجیح» جای گرفته است و به نظر ایشان، مهمترین مسئله در تعارض ادلّه، همان اسباب اختلاف است.[28] از این رو، هدف اصلی از نگارش این سطور، جلب نظر حدیث پژوهان و اندیشمندان حوزه معارف دینی به این نكته است كه مهمترین خلل و نارسایی در مسئله اختلاف اخبار، عبارت است از:
1ـ طرح انتزاعی مسئله تعارض اخبار در علم اصول،
2ـ عدم استقرا و شناسایی اسباب اختلاف،
3ـ مدوّن نبودن روایات مختلف در یك مجموعه بر اساس اسباب و علل،
4ـ ضابطه مند نبودن راه حل و كیفیت علاج.
بر این پایه، پیشنهاد پژوهشی نو و گسترده با منظور كردن نكات زیر، توصیه می شود:
الف. شناسایی و استقرای اسباب و علل تعارض. شهید صدر، این اسباب و علل را در هشت عنوان دسته بندی كرده است. برخی معاصران نیز علل تعارض را در پنج، خلاصه كرده اند: تشریع تدریجی، اختلاف احوال مردم، اختلاف حوادث و شرایط زمانی و مكانی، تبعیض در بیان احكام، و برچیدن سنّت های جاهلی.[29] برخی از فقها، اسباب اختلاف را به داخلی و خارجی تقسیم كرده اند. بر این اساس، اسباب داخلی اختلاف، عبارت است از: «نسخ، احكام قانونی و ولایی، كتمان» و خارجی: «وضع، نقل به معنا، احادیث مدرج، تقطیع، تشابه خط و نگارش، تصحیح قیاسی، خلط بین كلام امام و فقیه از سوی روات».[30] به نظر می رسد كه علل و اسباب، فراتر از اینها باشد و می توان برخی از آن را چنین برشمرد:
1) نسخ،
2) از میان رفتن پاره ای قرائن،
3) استنساخ و نحوه كتابت،
4) وضع و جعل،
5) اختلاف حالات مردم از نظر جهل و نسیان و مراتب و درجات،
6) تفاوت شرایط زمانی و مكانی،
7) احكام ولایی پیامبر(ص) و ائمه(ع)،
8) نقل به معنا،
9) تقیّه،
10) تشریع تدریجی،
11) از میان رفتن پاره ای احادیث،
12) سوء فهم احادیث و روایات،
13) تقطیع روایات،
14) احادیث مدرج.
ب. گردآوری و دسته بندی احادیث مختلف بر اساس اسباب و علل تعارض.
ج. ضابطه مند ساختن اسباب اختلاف. بدین معنا كه چگونه می توان ادعا كرد كه علت اختلاف، این یا آن سبب بوده است. باید پس از استقرا و شناسایی علل تعارض، تطبیق آن بر نمونه ها و موارد، ضابطه دار و قانونمند شود. در مثل:راه شناسایی تقیّه در حدیث نشان داده شود؛ تفاوت هایی كه از طریق استنساخ یا كتابت حاصل شده، بر اساس پژوهش در تاریخ كتابت عربی معلوم گردد؛ و.... د. قاعده مند ساختن راه حل ها و چگونگی علاج، بر پایه اسباب و علل و نمونه ها.بدین معنا كه راه حل، بر پایه اسباب و علل ادعا شده طراحی شود و به صورت قاعده درآید. امید می رود كه حوزویان،در این عرصه، پیشگام باشند و دست اندركاران امر تعلیم و تعلّم در حوزه ها، بستر مناسب این پژوهش ها را فراهم سازند.


[1] . مختلف الحدیث بین الفقهاء والمحدّثین، ص84 به نقل از: الموافقات، ج4، ص161
[2] . همان، ص85
[3] . الرافد فی علم الأصول، ج1، ص25
[4] . تأویل مختلف الحدیث، ص3
[5] . الكافی، ج1، ص62ـ69، ده حدیث.
[6] . وسائل الشیعه، ج18، ص75ـ89، 48 حدیث؛ مستدرك الوسائل، ج17، ص302ـ307، دوازده حدیث (چاپ آل البیت).
[7] . بحارالأنوار، ج2، ص219ـ255، 73حدیث.
[8] . الفهرست، شیخ طوسی، ص181، ش789؛ الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج1، ص361
[9] . رجال النجاشی، ص230؛ الذریعه، ج1، ص361
[10] . الفهرست، ص20 و 55
[11] . رجال النجاشی، ص152
[12] . همان، ص272
[13] . همان، ص285
[14] . همان، ص64
[15] . مقدمه ای بر فقه شیعه، سیّد حسین مدرّسی طباطبایی، ص261و 302
[16] . این كتاب، بارها به طبع رسیده و تحقیق های متعددی از آن، در دسترس است: الف. اختلاف الحدیث، تحقیق: احمد عبدالعزیز، دارالكتب العلمیه، 1406ق. ب. اختلاف الحدیث، اشراف: مكتب البحوث و الدراسات، دارالفكر.
ج. اختلاف الحدیث، تحقیق: عامر احمد حمید، مؤسسه الكتب الثقافیه. د. اختلاف الحدیث، تحقیق: ابراهیم الصبیحی (رساله ماجیستر)، الریاض، جامعه الامام محمد بن سعود، 1400ق.
[17] . این كتاب نیز با تحقیق های متعدد به طبع رسیده است:
الف. تأویل مختلف الحدیث، دارالكتاب العربی، بیروت،1390ق و مكتبه المتنبی، قاهره، 1400ق. ب. تأویل مختلف الحدیث، صححه و نقحه: اسماعیل الخطیب الأشعری، مكتبه المعارف، طائف، 1400ق. ج. تأویل مختلف الحدیث، تحقیق: سید احمد صقر، داراحیاء الكتب العربیه، قاهره، 1378ق. د. تأویل مختلف الحدیث، تصحیح و ضبط: محمد زهری النجار، الدار القومیه للطباعه والنشر، قاهره، 1386ق. هـ. تأویل مختلف الحدیث، تحقیق: عبدالقادر احمد عطا، دارالكتب الاسلامیه، قاهره، 1402ق و مؤسسه الكتب الثقافیه. و. تأویل مختلف الحدیث، تصحیح: محمود شكری الآلوسی( بغداد) ـ محمود شابندرزاده (قاهره)، مطبعه كردستان العلمیه، 1336ق. ز. تأویل مختلف الحدیث، عالم الكتب.
ح. تأویل مختلف الحدیث، دارالجیل.
[18] . این كتاب نیز بارها تحقیق و منتشر شده است:
الف. تهذیب الآثار، تحقیق: محمود محمد شاكر، القاهره، مطبعه الهدی، 1403ق. ب. تهذیب الآثار، تحقیق: ناصر بن سعد الرشید و عبدالقیوم عبد رب النبی، مكه، مطابع الصفا، 1406ق.
[19] . این كتاب نیز بارها تحقیق شده و به طبع رسیده است:
الف: شرح معانی الآثار، تصحیح: حمیدالدین الفیض آبادی، كلكته، المطبعه الاسلامیه، 1375ق. ب. شرح معانی الآثار، تحقیق: محمد زهری النجار ـ محمد سیدجادالحق، القاهره، مطبعه الأنوار المحمدیه، 1389ق و بیروت، دارالكتب العلمیه، 1407ق.
[20] . این كتاب، دوبار به چاپ رسیده است:
الف. مشكل الآثار، حیدرآباد، مطبعه مجلس دائره المعارف النظامیه، 1333ق، 4مجلد. ب. مشكل الآثار، القاهره، مؤسسه قرطبه السلفیه، 1400ق، 4مجلد.
[21] . این كتاب در قاهره، به سال1381قمری در 306 صفحه به طبع رسیده است.
[22] . این كتاب نیز چند بار تحقیق و چاپ شده است:
الف. مشكل الحدیث و بیانه، حیدرآباد دكن، مطبعه جمعیه دائره المعارف العثمانیه، 1362ق. ب.مشكل الحدیث و بیانه، تحقیق: عبدالمعطی امین قلعه چی، حلب، دارالوعی، 1402ق. ج. مشكل الحدیث و بیانه، تحقیق: موسی محمد علی، القاهره، دارالكتب الحدیثه، 1399ق.
[23] . این كتاب نیز تحقیق شده و به طبع رسیده است:
الف.غنیه الملتمس، تحقیق: عبدالرحمان بن محمد اشرف(رساله ماجیستر)، الریاض، جامعه الامام محمد بن سعود(كلیه أصول الدین)، 1403ق. ب. غنیه الملتمس، تحقیق: نظر محمد الفاریابی، الریاض، مكتبه الكویت، 1413ق.
[24] . این كتاب به تحقیق محمد حامد الفقی در قاهره، در مطبعه السنه المحمدیه، به سال 1373ق، به طبع رسیده است.
[25] . این كتاب نیز در قاهره (مطبعه الرحمانیه، 1353ق) و بیروت (دارالقلم، 1405ق) به طبع رسیده است.
[26] . دلیل مؤلفات الحدیث الشریف المطبوعه، ج1، ص96ـ99
[27] . تعارض الأدله الشرعیه، ص28ـ41
[28] . الرافد فی علم الأصول، ج1، ص25
[29] . مختلف الحدیث بین الفقهاء و المحدّثین، ص29ـ 50
[30] . الرافد فی علم الأصول، ج1، ص26ـ 29.

مهدي مهريزي- فصلنامه علوم حديث، ش9


٢٠:٤١ - 1392/06/01    /    شماره : ١٥١٤٥    /    تعداد نمایش : ٣٥٤



خروج





   مطالب مرتبط
 اختلاف میان شیعه وسنی شمشیردشمنان راتیز‌تر می‌کند (خبر)
 اختلاف غربی ها در زمینه تحریم‌های روسیه (خبر)
 خبرنگاران به دورازاختلاف به اهداف متعالی دست یابند (خبر)
 اختلاف افکنی میان مسلمانان همانند شرک به خداست (خبر)
 در جشن های 9 ربیع به اختلافات دامن نزنید (خبر)
 آیاواقعا اختلاف نظری میان اسرائیل و آمریکا وجوددارد (خبر)
 جلوگیری از زنده کردن اختلافات مذهبی در جهان (خبر)
 اختلاف‌های سیاسی از موانع خدمت به مردم است (خبر)
 تشدید اختلافات آمریکا و رژیم صهیونیستی بر سر ایران (خبر)
 آيه ثقلت موازينه (خبر)
 آژانس بر پایبندی ایران به تعهداتش صحه گذاشت (خبر)
بازدیدها
امروز :6835
کل بازديدها :10546710
بازديدکنندگان آنلاين :11
بازديدازاین صفحه :126264