نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی کلمه عبور]


  چاپ        ارسال به دوست

انقلاب اسلامی و بازتاب آن بر پاكستان (1)

مقدّمه
انقلاب اسلامی ایران، انفجار نور بود كه شعاع تابش آن تا ژرفای جهان اسلام راه یافت. از دیدگاه جان ال. اسپوزیتو، ایران نخستین انقلاب سیاسی اسلامی موفق را به جهان عرضه كرد و مسلمانان سراسر جهان از ثمره آن، كه همانا اوج گرفتن مفهوم هویّت اسلام و بازگشت غرور و اقتدار به مسلمانان در جهانی كه تحت سلطه ابرقدرت هاست، محظوظ شدند. ایران آماده بود تا اصول خود را در كشور خویش و جهان خارج از آن تبلیغ كند.[1] بازتاب جهان شمول انقلاب اسلامی چنان گسترده بوده كه بسیاری از محافل و شخصیت‌های سیاسی جهان این امر را مورد تأكید قرار داده اند و حتی رجال برجسته صهیونیست نیز به آن اذعان نموده اند.[2] پاكستان به عنوان یك كشور مسلمان و همسایه ایران، یكی از كشورهایی است كه از تابش انوار انقلاب اسلامی بی بهره نمانده است. در نوشتار حاضر، به ابعادی از این مسئله خواهیم پرداخت.

الف. وجوه اشتراك دو جامعه ایران و پاكستان
1. اشتراك مذهبی
اشتراك مذهبی در اسلام و در درجه بعد تشیّع، اصلی ترین امری است كه زمینه ساز ارتباط دو جامعه ایران و پاكستان بوده است.[3] 95 درصد جمعیت پاكستان مسلمان، با اكثریت حنفی و مالكی، هستند و در این میان، دست كم 25 درصد جمعیت پاكستان را (كه بر اساس آمار سال 1987 حدود 105 میلیون نفر بوده اند) شیعیان تشكیل می دهند.[4] روشن است كه اسلام گرایی جنبه مشتركی است كه توانسته زمینه تأثیرپذیری از انقلاب اسلامی را فراهم آورد، اما در این میان «تشیّع» و وجود برخی گرایش‌های خاص در میان اهل تسنّن (بهویژه آن دسته از گرایش‌های سنّی گرایانه كه تعلّق خاطر بیشتری نسبت به اهل بیت(علیهم السلام) دارند) توانسته است زمینه اشتراك و تأثیرپذیری فراوان تری را ایجاد كند، در حالی كه گرایش هایی مانند «وهّابیت» و «سلفیگری»، كه در جریان‌های فراوانی خود را نشان داده اند، سطح تأثیرپذیری از انقلاب را كاهش داده اند. از میان اكثریت سنّی مذهب در این كشور، سطح تأثیرپذیری دو گروه «دیوبندی» كه تعلّق خاطر به وهّابیت در آن زیاد است و «بریلوی ها» كه سطحی از علاقه به اهل بیت(علیهم السلام)در آن دیده می شود، از انقلاب اسلامی متفاوت است.[5]
در اینجا، ذكر این نكته حایز اهمیت است كه برخی از تحلیلگران غربی میان انقلابیگری از نوع شیعی با جنبش‌های سنّی گرایانه ـ كه در اوایل دهه 1980 جهان اسلام را در نوردیدند و آن را «بنیادگرایی» می نامند ـ تمایز قایل می شوند و از این نظر، تأثیرپذیری یا عدم تأثیرپذیری جنبش‌های اهل تسنّن از انقلاب اسلامی، در نگاه آنان معنای دیگری دارد.[6]
2. اشتراك تاریخی ـ سیاسی
بخشی از مناسبات مشترك ایران و پاكستان به جریان‌های تاریخی بازمی گردد كه این دو كشور شاهد آن بوده اند؛ چنان كه حمله برخی سلاطین ایرانی به هندوستان و سلطه بر بخش هایی از پاكستان كنونی زمینه ساز چنین مناسباتی بوده است.[7] اما صدور اسلام به سرزمین هندوپاك، از طریق ایران و بهویژه از طریق صوفیانی كه نامشان تاكنون در فرهنگ دینی ـ عرفانی باقی مانده، علقه خاصی میان این دو كشور ایجاد كرده است.[8]
گذشته از سوابق مشترك تاریخی دینی، استعمارزدگی این دو كشور و بهویژه مقابله با استعمار انگلیس، آمریكا و دست نشاندگان آن ها، امری است كه زمینه ساز تأثیرپذیری شدید پاكستان از انقلاب اسلامی ایران، بهویژه در سطح ملّت مسلمان، بوده است.
نوع ارتباط حكومت پهلوی با هندوستان زمینه ساز نگاه و تأثیرپذیری خاص پاكستان از انقلاب اسلامی ایران بوده و ناخشنودی تاریخی پاكستانی‌ها در احساس نزدیكی محمّدرضا شاه با پارسیان زرتشتی هند و همكاری دولت او با دولت هند، با فروریختن تخت سلطنت او، به نوعی دیگر در نگاه پاكستان به ایران تأثیر گذاشت.
3. اشتراك جغرافیایی
همسایگی پاكستان با ایران موقعیت طبیعی خاصی برای تأثیرگذاری انقلاب اسلامی ایران بر آن فراهم آورده است.[9] البته در بررسی دقیق این امر و میزان تأثیر این همسایگی، مؤلّفه‌های گوناگونی تأثیرگذار بوده اند؛ چنان كه مشاركت اقلّیت سنّی مذهب ایران در انقلاب اسلامی و بهویژه بخشی از آنان كه در حاشیه جنوب شرقی ایران و در مرز ایران و پاكستان زندگی می كرده اند، انعكاس ویژه ای در پاكستان داشته است. همان گونه كه همسایگی این دو كشور نوع خاصی از روابط اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی را اقتضا می كند و تغییر دولت ایران به روشنی در نوع این روابط، كه بر اساس همسایگی شدّت یافته اند، تأثیرگذار بوده است. همسایگی ایران و پاكستان از این نظر نیز حایز اهمیت است كه زمینه ساز درجه ای از اشتراك قومی و نژادی، بهویژه در مرزهای دو كشور، بوده است؛ همان گونه كه همسایگی مشترك با افغانستان نیز خود نكته حایز اهمیتی در نوع مناسبات ایران و پاكستان به شمار می آید.
از جمله نمونه‌های همكاری منطقه ای، كه بر بستر همسایگی جغرافیایی شكل گرفت، این بود كه ایران، پاكستان و تركیه در تیرماه 1343 توافق نامه همكاری اقتصادی، فنی، بازرگانی و فرهنگی وسیعی امضا كردند كه پیشنهاد این پیمان نیز از طرف ایران انجام گرفت؛[10] چنان كه ایران در مزایده بین المللی خود برای فروش نفت خام، در سال 1975 برای تركیه و پاكستان اولویت خاصی قایل شد.[11]
4. اشتراك فرهنگی
از لحاظ فرهنگی، دو كشور ایران و پاكستان دارای اشتراكات فرهنگی فراوانی بوده اند و این امر، زمینه ساز تأثیرپذیری خاصی از انقلاب اسلامی شده است. در طول تاریخ، این اشتراك فرهنگی در زمینه‌های خاصی شكل گرفته، اما عمده این اشتراك فرهنگی در سایه مذهب معنا داشته است. بخشی از این اشتراك فرهنگی نیز به قومیت‌ها و نوع ارتباط‌های تاریخی بازمی گردد كه نسبت خاصی میان فرهنگ این دو كشور ایجاد نموده است.
جایگاه زبان فارسی در شبه قاره بر اشتراكات فرهنگی مسلمانان ایرانی و مسلمانان شبه قاره تأثیر بسزایی داشته است كه متأسفانه از دوره خاصی این زبان مشترك با ترویج زبان استعماری انگلیسی، از 1834 از حوزه مشتركات به تدریج كنار زده شد.[12] در اهمیت و میزان رواج زبان فارسی در شبه قاره همین بس كه علّامه اقبال لاهوری دوازده هزار بیت به اردو و ده هزار بیت شعر به فارسی سروده است. البته زبان اردو نیز از درصد بالایی از واژه‌های فارسی بهره مند است و در اردوی تیموری در حمله به شبه قاره ساخته شد.
علاقه مردم پاكستان به مردم ایران جزء لاینفك زمینه فكری و تاریخی مردم پاكستان است و به همین دلیل، پاكستان از بدو استقلال، توسعه روابط فرهنگی را سرفصل برنامه‌های خارجی خویش قرار داده است؛ چنان كه موافقت نامه فرهنگی بین دو كشور در اسفند 1334 به امضا رسید و زمینه برای همكاری‌های بیشتر فراهم گردید. در سال 1348 نیز توافق نامه دیگری برای ایجاد یك فرهنگستان مشترك ایرانی و پاكستانی منعقد شد و «مركز تحقیقات فارسی ایران و پاكستان» ایجاد گردید.[13]

ب. تأثیر انقلاب اسلامی ایران در بیداری مسلمانان پاكستان
بیداری جهان اسلام به روشنی با پیروزی انقلاب اسلامی، شتاب و معنای جدیدی یافت، در حالی كه تا پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، جنبش و تفكر اسلامی در جهان اسلام دچار ركود بود و به گفته دكتر محمّد غزالی، اندیشمند مصری، «بیداری اسلامی» واژه نوینی است كه پس از انقلاب امام خمینی(قدس سره)رواج و گسترش یافته است.[14] این امر اگرچه در پاكستان، به لحاظ سابقه مبارزه با انگلیس و نهضت استقلال خواهی، نسبت به بسیاری از دیگر كشورهای اسلامی، امر جدیدی محسوب نمی شد، اما پس از یك دوره فترت، شتاب آن در اثر انقلاب اسلامی افزایش یافت و سطح آن ارتقا پیدا كرد؛ همان گونه كه موفقیت ایران در برابر قدرتی مانند آمریكا امر نوینی محسوب می شد؛ البته این انقلاب ویژگی‌های منحصر به فرد دیگری نیز با خود داشت كه توانست بیداری اسلامی در پاكستان را دامن بزند و ندای بازگشت به اسلام و تقابل با فرهنگ غرب را سر دهد. از این رو، نهضت‌ها و گروه‌های اسلامی توانمندی ویژه ای یافتند كه پیش از آنان سراغ نداشتیم.
پیروزی انقلاب اسلامی به همه مسلمانان به اثبات رساند كه مسئله بازگشت به اسلام تنها یك خیال و نظر نبود، بلكه می تواند واقعیت نیز داشته باشد. شكل گیری انقلاب اسلامی این بیداری اسلامی را، بخصوص در تقابل با دنیای قدرتمند غرب، تشدید نمود و در پی آن، روز به روز بر امید و اعتماد مسلمانان جهان افزوده و آن‌ها را نسبت به بازگشت به عصر طلایی اسلام امیدوارتر كرده است.
1. تأثیر بر شیعیان
تحولاتی كه از رهگذر انقلاب اسلامی در شیعیان پاكستان به طور اخص (كه 25 درصد جمعیت آن را تشكیل می دهند)[15] و ملت پاكستان به طور اعم ایجاد شدند عبارتند از:
1. تقویت موقعیت دینی شیعیان در جامعه اهل سنّت: با پیروزی انقلاب اسلامی، شیعیان پاكستان احساس كردند دولتی مستقل ظهور كرده است كه با برافراشتن پرچم اصول گرایی شیعی و بلند كردن علم صدور انقلاب، توان بالایی برای حمایت از آنان در سطح داخلی و خارجی و در جامعه ای كه اكثریت آن را اهل تسنّن تشكیل می دهند، دارد. روشن است كه احساس نیرومندی در آنان، باعث تلاش مضاعف و بروز شجاعت ویژه ای از آنان در جامعه اهل سنّت گردید.


[1]. جان ال. اسپوزیتو، انقلاب ایران و بازتاب جهانی آن، ترجمه محسن مدیر شانه چی، تهران، باز، 1382، ص 49.
[2]. جمیله كدیور، رویارویی؛ انقلاب اسلامی ایران و آمریكا، تهران، اطلاعات، 1372، ص 97.
[3]. شهین دخت كامران مقدّم، نگاهی به پاكستان، چ افست گلشن، 1358، ص 103.
[4]. قاسم صافی، سفرنامه پاكستان، نگرشی به تاریخ و فرهنگ، تهران، كلمه، 1366، ص 43.
[5]. همان، ص 74ـ80 و 192ـ207.
[6]. جان ال. اسپوزیتو، پیشین، ص 191.
[7]. شهین دخت كامران مقدّم، پیشین، ص 107 / قاسم صافی، پیشین، ص 25 و 26 / محمّداكرم عارفی، جنبش اسلامی پاكستان؛ بررسی عوامل ناكامی در ایجاد نظام اسلامی، قم، بوستان كتاب، 1382، ص 51.
[8]. همان، ص 42 و 55ـ 57 و 114ـ119 و 141ـ 143 و 168.
[9]. همان، ص 39ـ41.
[10]. غزاله نظیف كار و حسین نوروزی، برآورد استراتژیك پاكستان، تهران، مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر، 1382، ص 186.
[11]. شهین دخت كامران مقدّم، پیشین، ص 118ـ122.
[12]. همان، ص 107 / قاسم صافی، پیشین، ص 172و173 و 219ـ238.
[13]. شهین دخت كامران مقدّم، پیشین، ص 116 و 117.
[14]. جمیله كدیور، پیشین، ص 131.
[15]. ف. درّی، «ترس شیعیان پاكستان از قتل عام های بیشتر»، مجله ترجمان سیاسی، ش 9، (سال چهارم)، ص 35.

ذبيح اللّه نعيميان - مجلة معرفت، ش 98، ص65-74انقلاب اسلامی و بازتاب آن بر پاكستان


١٦:٤١ - 1392/06/25    /    شماره : ١٦٩٣٥    /    تعداد نمایش : ٤٥٣



خروج





   مطالب مرتبط
 انقلاب اسلامی و بازتاب آن بر لبنان (1) (خبر)
 انقلاب اسلامی و بازتاب آن بر پاكستان (5) (خبر)
 انقلاب اسلامی و بازتاب آن بر پاكستان (4) (خبر)
 انقلاب اسلامی و بازتاب آن بر پاكستان (3) (خبر)
 انقلاب اسلامی و بازتاب آن بر پاكستان (2) (خبر)
 بازتاب انقلاب اسلامی بر جهان اسلام (1) (خبر)
 بازتاب جهانی انقلاب اسلامی (1) (خبر)
 بازتاب جهانی انقلاب اسلامی بر دولتها (خبر)
 علل پیروزی انقلاب اسلامی ایران (1) (خبر)
 رابطه امام خمینی و مردم در انقلاب اسلامی (1) (خبر)
 ماهیت و ویژگی انقلاب اسلامی در كلام امام خمینی(ره) (1) (خبر)
بازدیدها
امروز :626
کل بازديدها :11332248
بازديدکنندگان آنلاين :12
بازديدازاین صفحه :229988