نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی کلمه عبور]
صفحه اصلي > دین و اندیشه > ادیان و فرق 


  چاپ        ارسال به دوست

عوامل افزایش رزق وروزی ازدیدگاه اسلام

مسأله رزق و روزی از جمله مسائل مبتلا به زندگی روز مره اکثر انسان‌ها است. هر فردی از افراد اجتماع، از بدو شناخت خود با ورود به صحنه‌های اقتصادی و اجتماعی با آن مواجه می‌گردد. در این مقاله سعی بر این است که در تحلیلی جامع، قوانین حاکم بر رزق انسان‌ها را از دیدگاه آموزه‌های اسلامی بررسی کنیم.

معنای لغوی و اصطلاحی رزق و روزی
روزی واژه‌ای است فارسی به معنای خوراک روزانه و آنچه روز به روز به کسی داده می‌شود و نیز به معنی ضروریات زندگی به کار رفته است.(1) معادل کلمه روزی در زبای عربی واژه رزق است، که به معنای خوراک روزانه ،موهبت، نصیب و  بهره به کار رفته است. طبرسی در مجمع‌البیان رزق را در مقابل محرومیت معرفی می‌کند:
رزق بخشش جاری و نقیض محرومیت است.(2)
خواجه نصیرالدین طوسی در کتاب تجریدالاعتقاد در بیان معنای اصطلاح رزق می‌گوید:
رزق چیزی است که می‌توان از آن بهره برداری کرد و کسی نمی‌تواند از آن منع کند.(3)
با توجه به تعریف اصطلاحی رزق و قید «قابلیت بهره‌برداری»در آن، این نکته به دست می‌آید که رزق هر کسی غیر از دارایی و ثروت اوست. چه بسا انسان ثروتمندی که به دلایل متعدد نتواند از دارایی خود استفاده کند، و چه بسا انسانی که از موهبت‌های فراوان بهره‌مند است، امّا مالک آنها نیست.

رزق و روزی در آیات
خداوند متعال در سوره هود آیه ششم می‌فرماید:
« هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست، جز آنکه روزی آن بر خداست و او قرارگاه اصلی و جایگاه موقت آن را می‌داند همه در کتابی روشن موجود است».(4) در این آیه شریفه خداوند تأمین رزق موجودات زنده را تضمین نموده است، از آنجا که [ان الله لایخلف المیعاد](5) پس قطعاً خداوند به این وعده خود عمل خواهد نمود.
علامه طباطبایی در این رابطه معتقد است:
رزق هر موجودی، چیزی است که وجود مخلوق زنده به وسیله آن ادامه می‌یابد. از آنجا که اصل وجود آن، از فیض حق تعالی است. رزقی که وجود آن هم بدان وابسته است: از جانب خداوند خواهد بود.(6) از این‌رو جانداران روزی خود را با زور و پنجه و بازوی خود به دست نمی‌آورند، بلکه با دانایی و بخشندگی خداوند به آنها می‌رسد.
اگر چه انسان نیز نوعی جاندار است و عمومیت آیات مربوط به رزق جانداران شامل انسان نیز می‌شود، اما در آیات فراوانی از قرآن کریم، با مخاطب قرار دادن خصوص انسان، وعدة تخلف‌ناپذیر الهی در روزی‌رسانی به انسان‌ها مطرح شده است. خداوند در سورة ابراهیم، آیات 32 تا 34 می‌فرماید:

«خداست که آسمان‌ها و زمین را آفرید و از آسمان آبی فرستاد و به وسیله آن از میوه‌ها برای شما روزی بیرون آورد.و کشتی را مسخر شما کرد تا به فرمان او در دریا حرکت کنید و نهرها را مسخر شما نمود و خورشید و ماه را که پیوسته در حرکتند به تسخیر شما درآورد و شب و روز را مسخر شما ساخت. و از هر آنچه از او خواسته‌اید به شما داده است. و اگر نعمت‌های خدا را بشمارید نمی‌توانید [همه] آنها را بشمارید. حقاً که انسان ستم‌پیشه ناسپاس است».(7) بر اساس این آیات شریفه خداوند تمام نیازمندی‌های انسان را رفع نموده است و هیچ‌گونه خواسته و نیاز ضروری او را بی‌پاسخ نگذاشته است. [ و آتیکم من کل ما سألتموه].
خداوند متعال در پایان آیات شریفه فوق‌الذکر، در آنجا که می‌فرماید: « انّ الانسان لظلوم کفّار» پرده از این راز برمی‌دارد که «خوی ناسپاسی و ستمگری انسان» است که مانع از رسیدن ثروت و نعمت بی‌شمار خداوند به همه انسان‌ها می‌شود. علاوه بر آیات قرآن کریم، روایات فراوانی نیز برحتمی بودن روزی‌رسانی خداوند به انسان‌ها تأکید نموده‌اند. هنگامی که از حضرت علی(ع) سؤال می‌شود:«اگر در خانه مردی را به رویش ببندند، رزق او از کجا خواهد رسید؟ آن حضرت در پاسخ فرمود:«از آنجایی که اجل او فرا خواهد رسید».

کمبود رزق یا ضعف اعتقاد
بر اساس آیاتی که پیش از این به آن اشاره شد و روایات مؤکد این آیات، خداوند روزی انسان‌ها را تضمین نموده است و کمبود روزی ناشی از کمبود معرفت  و .... نسبت به وعده‌های الهی و اولویت‌بندی نکردن کارها است. معاش دنیوی با اندک تلاشی از جانب انسان‌ها، تضمین شده و حتمی است. اما این سعادت اخروی است که به هیچ وجه حتی برای برترین انسان‌ها ضمانت شده نیست و تماماً به «نیت» و «در عمل صالح» ما بستگی دارد. امام صادق(ع) در موعظه‌ای مشفقانه به یکی از اصحاب خود با مخاطب قرار دادن وجدان‌های بیدار، آنها را به ارائه پاسخی در خود می‌خوانند؛
«اگر خداوند متعال رزق شما را بر عهده خود گرفته است، اهتمام[ بیش از حد] شما برای چیست؟ و اگر رزق شما تقسیم و معین شده است. پس حرص چرا؟ و اگر حساب [ قیامت] حق است، پس انباشت ثروت چرا؟ و اگر جایگزین نمودن [ نعمت‌های] خداوند حق است، بخل برای چیست؟»(9) براساس این سخنان با ارزش، مشخص می‌شودریشه بسیاری از تلاش‌های بی‌حاصل و عبث و ریشه برخی از رذایل اخلاقی مانند حرص و ولع؛ ریشه‌ای اعتقادی است که ناشی از فقدان شناخت کافی از صفات و افعال الهی مانند رزّاق بودن خداوند و یا باور نداشتن به وعده‌های صادق خداوند است.

نقش تلاش انسان‌ها در تقدیر روزی
نباید از آیاتی که در زمینه تقدیر و اندازه‌گیری روزی به وسیله خداوند متعال آمده چنین برداشت شود که تلاش‌ها و کوشش‌ها نقشی در این زمینه ندارند. چه اینکه برخی با دستاویز قرار دادن این آیات از زیر بار مسئولیت‌های فردی و اجتماعی شانه خالی می‌کنند، این طرز تلقی بر خلاف آیات فراوانی از قرآن کریم است که سعی و کوشش را معیار موفقیت‌ها شمرده است. حضرت علی(ع) در این رابطه می‌فرماید:«الحیاء یمنع الرزق»(10) یعنی حیاء و شرم از تلاش، موجب محرومیت از روزی می‌گردد. در جای دیگر حضرت علی(ع) می‌فرماید:«من لم یصبر علی کدّه صبر علی الافلاس»(11) یعنی: « هر کس رنج کار کردن را بر خود هموار نکند، به رنج ناداری و افلاس گرفتار می‌شود».

عوامل افزایش رزق و روزی
عوامل افزایش دهنده رزق و روزی به دو دسته تقسیم می‌شود: 1- عوامل فردی و اجتماعی که عوامل انسانی و ارادی محسوب می‌شوند 2- عوامل طبیعی و غیر انسانی، مانند! موقعیت اجتماعی کشورها ، وجود ذخایر و معادن و میزان بارش و بارندگی در آنها که در میزان رزق و روزی انسان‌ها مؤثرند: که به دلیل ارادی و اختیاری نبودن این دسته [ دسته دوم] از بررسی آنها صرف‌نظر می‌کنیم، چرا که پرداختن به مسائل اقتصادی صرف، هدف این نوشته نمی‌باشد.

عوامل فردی افزایش رزق و روزی

کار و تلاش: لطف و حکمت خداوند، بر این قرار گرفته است که پیش از هر‌گونه سعی و تلاش از جانب موجودات و به خصوص انسان‌ها، سرمایه‌های اولیه از قبیل عقل، توانایی جسمانی ، ذخایر ارضی، باران و... در اختیار انسان قرار گیرد، تا با استفاده صحیح از این ارزاق به دنبال روزی خود روان شوند. تلاش در جهت معاش بنابر آموزه‌های اسلامی، امری مقدس، خداپسندانه و عبادتی بزرگ شمرده شده است. از نظر پیامبرگرامی اسلام(ص):«عبادت هفتاد بخش است که برترین آنها به دست آوردن رزق حلال است».(12) در فرهنگ اسلامی، کسی که برای تأمین هزینه خانواده خود به زحمت می‌افتد، همچون مجاهد فی سبیل الله شمرده شده است.(13)

حسن خلق
از دیدگاه آموزه‌های اسلامی، اخلاق خوب، زیباسازی پوسته نیست، بلکه زیبا سازی هسته استکه خود به خود به زیبایی پوسته نیز می‌انجامد، از منظر اسلامی؛ حسن خلق صرفاً وسیله‌ای برای جلب سود اقتصادی نیست؛ بلکه خود هدفی مقدس است. از مصادیق خوش‌خویی، حسن خلق و خوش‌رفتاری با همسایه است؛ از این‌رو امام صادق(ع) می‌فرماید:«خوش‌رفتاری با همسایه، موجب افزایش روزی است».(14)
صله رحم یا ارتباط با خویشان نیز که از نمونه‌های خلق نیکو به شمار می‌رود. موجب فقرزدایی در زندگی دانسته شده است، از این‌رو پیامبر گرامی اسلام می‌فرمایند:
«هر کس دوست دارد که خداوند عمر او را دراز و رزق او را زیاد کند، پس با خویشان و بستگان خود رابطه داشته باشد».(15)

ازدواج
در فرهنگ اسلامی، ازدواج باعث ازدیاد رزق است و با افزایش رزق از پشت سر نهادن هزینه‌ها نیز می‌توان برآمد. لازم به ذکر است که ضمانت رزق انسان‌ها ، که بحث آن گذشت. مشروط به ازدواج نیست، بلکه این وعده الهی هم در خانه پدری و هم در زندگی جدید به قوت خود باقی است. پیامبر گرامی اسلام(ص) در توصیه‌ای همگانی خطاب به همه جوانان فرمودند:«خانواده تشکیل دهید تا رزق شما فراوان شود».(16)
امام صادق(ع) نیز در همین رابطه می‌فرماید:
«رزق انسان‌ها با ازدواج و تشکیل خانواده تأمین می‌شود»(17)

دعا و ذکر خدا
از جمله عوامل معنوی که در تقدیر رزق مؤمنان اثرگذار است، دعا می‌باشد. گنجینه‌های نعمت در خزائن الهی نهفته است که با کلید «راز و نیاز» می‌توان آنها را گشودو به قدر «نیاز» از آن بهره گرفت. از این‌رو پیامبر گرامی اسلام(ص) می‌فرماید:
خدایتان را شبانه روز بخوانید، چرا که دعا سلاح مؤمن است».(18)
امام صادق(ع) حکمت روشن نبودن راه تأمین رزق مؤمنان را، ایجاد زمینه‌ای برای زیاد دعا کردن آنان می‌دانند:
« خداوند عزوجل، ارزاق مؤمنان را از راه‌های غیر قابل پیش‌بینی برای آنان قرار داده است، تا با شناختن راه تأمین رزق خود، زیاد دعا کنند».(19)
اما نکته مهم اینجا است که تأکیدات معصومین(ع) بر دعا در جهت تأمین و افزایش رزق، هرگز به معنای جایگزینی دعا به جای کار و تلاش نمی‌باشد. شاهد این مدعا روایاتی است که ائمه معصومین(ع)، با مشاهده افرادی که دعا را جایگزین کار می‌دانستند، آنان را به کار و تلاش دعوت می‌کردند. از آن جمله است روایتی که امام صادق(ع) می‌فرمایند:«من از کسی که با ترک کسب و کار، لب به دعا می‌گشاید و می‌گوید خدایا روزی مرا برسان، ناخشنود و ناراحتم».(20)
بر اساس قاعده کلی «فاذکرونی اذکرکم واشکرولی و لاتکفرون»(21) رابطه بین ذاکر و مذکور، رابطه‌ای متقابل است و انسان ذاکر، مذکور خداوند نیز واقع می‌شود. بر این اساس انسانی که با یاد خداوند زندگی می‌کند، خداوند نیز به یاد اوست و او را از رزق مادی و معنوی خود برخوردارمی‌کند. از بین زمان‌ها، هنگام سحر و بین طلوع فجر تا طلوع خورشید، از مزیت و تأثیر بیشتری در ازدیاد رزق و روزی انسان برخوردار است.

بنا به فرموده پیامبر گرامی اسلام(ص):
«تأثیر ذکر خداوند در کسب روزی از هنگام طلوع فجر تا طلوع خورشید، از تأثیر سفر تجاری بیشتر است».(22)
تدبیر و اعتدال:
تدبیر در زندگی، گونه‌ها و چهره‌های متفاونی دارد. مسائلی از قبیل انتخاب شغل، سن و زمان و مکان مناسب برای وارد شدن در عرصه کار و اشتغال از جمله آنها است. بنا به فرموده امام علی(ع):
«برپایی زندگی منوط به اندازه‌گیری مناسب است و اندازه‌گیری مناسب به تدبیر مناسب وابسته است».(23)
قرآن کریم در دستوری کلی و اساسی، همگان را به «مشی معتدل» (واقصد فی مشیک)(24) در همه زمینه‌ها فرمان می‌دهد از مصادیق عدم اعتدال [ افراط و تفریط] اسراف است، لذا به گواهی امام صادق(ع):
«اسراف موجب فقر و نداری؛ و میانه‌روی موجب غنا و بی‌نیازی می‌گردد».(25)
وضو داشتن:
وضو داشتن علاوه بر برخورداری از نورانیت باطنی و بهداشت ظاهری، در افزایش رزق انسان و رسیدن او به مقاصد مورد نظر خود مؤثر است. بنا به فرموده امام صادق(ع):
«وضو گرفتن پیش و پس از غذا، فقر را از بین برده و رزق را افزایش می‌دهد».(26)
انفاق مال:
انفاق‌های واجب و مستحب مال و ثروت زمینه جلب رزق الهی را فراهم می‌آورد. دخت گرامی پیامبر(ص) در علت تشریع زکات فرمودند خداوند بر شما واجب کرد زکات را برای برای افزایش رزقتان»(27)
صدقه نیز به عنوان یکی از انفاق‌های مستحب موجب افزایش رزق انسان می‌شود. مطابق توصیه امام علی(ع):
« رزق خودرا با صدقه دادن نازل کنید»(28)

انجام حج و عمره
تشرف به خانه خدا و انجام اعمال حج و عمره برکاتی دارد که از جمله آنها وسعت روزی و تأمین هزینه‌های زندگی خود و خانواده حاجی و معتبر است: امام سجاد(ع) در این رابطه می‌فرمایند:
« حج گزارید و عمره انجام دهید؛ که در این صورت بدنهایتان سالم، روزیتان وسیع، ایمانتان اصلاح و هزینه زندگی شما تأمین خواهد شد».(29)

عوامل اجتماعی افزایش روزی
مهمترین دغدغه نظام اقتصادی اسلام، توزیع عادلانه ثروت است. یکی از ملاک‌های توزیع ثروت در جامعه کار است که از ارزش و اهمیت آن از منظر آموزه‌های اسلامی سخن گفته شد. اگر تنها عامل استحقاق ثروت را کار بدانیم: افرادی که به علت از کار افتادگی یا نقص عضو یا به هر علت دیگری از انجام کار ناتوان باشند، هیچ سهمی از ثروت جامعه نخواهند داشت، از این‌رو اسلام با در نظر گرفتن عامل دیگری به عنوان«احتیاج» راهکار‌هایی برای برخورداری افراد ناتوان از ثروت جامعه پیش‌بینی نموده است. توصیه اسلام با توجه به حال محرومان، در راه‌ماندگان و... بر اساس عامل احتیاج قابل توجیه است. قرآن کریم در توصیف مؤمنان، از اینکه در مال و ثروت آنان سهمی ویژه برای سائلان و محرومان وجود دارد، نام برده است:
«وآنها که در اموالشان حق معلومی است، برای تقاضا کننده و محروم»(30)
در اسلام بر مبنای عوامل «کار و احتیاج» راه‌هکار‌هایی برای توزیع عادلانه ثروت و جلو‌گیری از توزیع ظالمانه آن پیش‌بینی شده است، که عبارتند از: 1-تحکیم عقود اسلامی 2- تحریم ربا 3- صدقات واجب و مستحب 4- اختیارات حاکم اسلامی بر کنترل صمیمیت‌ها و جلو‌گیری از احتکار (31)


منابع:
1-لغت نامه دهخدا، ذیل واژه روزی
2-طبرسی، مجمع البیان، ج 1، ص 121.
3-علامه حلی، شرح تجرید الاعتقاد، ص143، با تحقیق جعفر سبحانی: الرزق ناصح الا نتفاع به و لم لکن الاحدصفه.
4-سوره هود، آیه 6.
5-سوره رعد، آیه 33.
6-طباطبایی، محمد حسین، المیزان، ج 10ص 149.
7-سوره ابراهیم: آیات 32 تا 34، الله الذی خلق السموات و الارض و انزل من السماء ماء فاخرج من الثمرات رزقا لکم و سخر لکم الفلک تجری فی البحر بامره و سخر لکم الانهار (32) وسخر لکم الشمس و القمر دائبین و سخر لکم اللیل و النهار (33) و آتیکم من کل ما سألتموه و ان تعدوا نعمةالله لاتحصوها ان الانسان لظلوم کفّار (34).
8-«نهج البلاغه» قصار 348، و قال له: علیه السلام لو سد علی رجل باب بیته و ترک فیه من این کان یأتیه رزقه؟ فقال علیه السلام: من حیث یأتیه اجلبه.
9-شیخ صدوق،«التوحید» ، ص376.
10-آمدی، غررالحکم، حدیث 86، ص 48.
11-حکیمی، علی «الحیاة» ترجمه احمد آرام، ج 4، ص 436.
12-حر عاملی،«وسایل الشیعه» ج 17، ص 27 ............ جز افضلها طلب الحلال.
13-همان، ص 67: عن ابی عبدالله علیه السلام: الکاد علی عباد له کالمجاهد فی سبیل الله.
14-کلینی: یعقوب، «الکافی» ج 2، ص 666: عن ابی عبدالله علیه السلام بد حن الجوار یذیدنی الرزق»
15-همان، ص 156،:«منسره ان یمد اللهفی عمره و ان یبسط له فی رزقه فلیصل رحمه»
16-حر عاملی، «وسائل الشیعه»، ج 20، ص 15، «اتخذوا الاهل فانه ارزق لکم»
17-همان، ص 44، «الرزق مع النساء و العیال»
18-طبرسی، مکارم الاخلاق، ص 268: ص 268 «تدعون ربکم باللیل والانهار،؛ فان سلاح المؤمن دعا»
19-حر عامل، «وسائل الشیعه»، ج 17، ص 51 «ان الله عزوجل جعل ارزاق المؤمنین من حیث لم یحتسبوا و ذلک ان العبد اذا لم یعرف وجه رزقه، کثر دعائه»
20-حر عاملی، «وسائل الشیعه»، ج 17، 28، «انی الابغض الرجل فاغر افاه الی ربه فیقول ارزقنی و یترک الطلب»
21-سوره بقره، آیه 152.
22-ابن بابویه، «الامانه و التبصرة»، ص 37، «ذکر الله ما بین طلوع الفجر الی طلوع الشمس ابلغ فی طلب الرزق من الضرب فی الارض»
23-آمدی، «غررالحکم»، ص 66، «قدام العیش حسن التقدیر و ملاکه حسن التدبیر»
24-سوره لقمان، آیه 19.
25-حر عاملی، «وسائل الشیعه»، ج 17، ص 64، «ان السرف یورث الفقر و ان القصد یورث الغنی».
26-طبرسی، مکارم الاخلاق، ص 140، «الوضوء قبل الطعام و بعده ینفی الفقر و یزید فی الرزق».
27-طبرسی، محمد بن جرید، «دلائل الامامه، ص 113، «ففرض الله علیکم ... الزکاة تزییدا فی الرزق».
28-نهج البلاغه، حکمت 132، «استنزلوا الرزق بالصدقه»
29-محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، ج 1،؛ ص 534 (مجموعه چهار جلدی).
30-سوره معارج، آیات 23 و 24، «والذین فی اموالهم حق معلوم للسائل و المحروم»
31-برای تفصیل بیشتر رک به: موسویان، سید عباس، «عدالت محور آموزه‌های اقتصادی اسلام»، فصل‌نامه اقتصاد اسلامی، ش 4، ص 35-60.
                                                                                                                            

  فاطمه سوری

به سفارش سازمان تبلیغات اسلامی قم


١١:٢١ - 1392/07/30    /    شماره : ٢٠٥٩٨    /    تعداد نمایش : ٧١٥



خروج





   مطالب مرتبط
 جوانان و عوامل افزایش سن ازدواج (خبر)
 افزایش جمعیت از عوامل اصلی اقتدار روز افزون نظام است (خبر)
 ـ ایجاد تفرقه میان همسران جهنم درمانی قسمت دوازدهم (خبر)
 جلسه کمیسیون اقوام، فرق و مذاهب در قم (خبر)
 عوامل سلب توفیق (خبر)
 افزایش جلسات تفسیرقرآن توسط روحانیون مستقرکهک (خبر)
 عرفان کریشنا مورتی(Krishna murti) (خبر)
 کريشنامورتي و اديان (خبر)
 جايگاه اديان و مذاهب در عرفان اوشو (خبر)
 عرفان کارلوس کاستاندا(Carlos Castaneda) (خبر)
 ویژگی های سلوک در عرفان کاستاندا (خبر)
بازدیدها
امروز :2546
کل بازديدها :10779803
بازديدکنندگان آنلاين :11
بازديدازاین صفحه :86559