نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی کلمه عبور]
صفحه اصلي > دین و اندیشه > اخلاق و عرفان 


  چاپ        ارسال به دوست

گام های عملی بسوی تهذیب اخلاقی4

گام های عملی به سوی تهذیب اخلاقی (4)

محاسبه
چهارمین گامی که علمای اخلاق برای تهذیب نفس ذکر کرده¬اند، محاسبه می¬باشد.
محاسبه آن است که انسان، نفس خود را در مورد واجباتی که به منزله¬ی سرمایه¬ی اولیه¬ی او به¬شمار می¬روند، مورد بازخواست قرار دهد، که اگر آنها را به شیوه¬ای صحیح ادا کرده بود، سپاس خدا را به جا آورد و مشتاق امثال آن گردد؛ و اگر به¬طور کلی آنها را انجام نداده است، از نفس خود قضای آنها را بخواهد و اگر آنها را به¬طور ناقص انجام داده¬است، خویش را به-عنوان جبران، به انجام نافله¬ها مکلف سازد؛ و اگر مرتکب گناهی شده، نفس را مورد عتاب، سرزنش، عذاب و عقاب قرار دهد و او را به جبران گذشته وادارد.
محاسبه بعد از عمل است، هم¬چنان¬که بنده، باید در اول هر روز وقتی را معین کند برای شرط عهد با نفس، همچنین باید در آخر هر روز، وقتی را معین کند برای محاسبه، تا در آن وقت از نفس، حساب وصیت¬هایی را که در اول روز انجام داده و عهدهایی را گرفته بود بکشد و حساب جمیع حرکات و سکنات را از آن بجوید. هم¬چنان¬که، تاجر در آخر هر سالی با شرکای خود حساب می¬کند، و این امری است که بر هر که، معتقد روز حساب و سالک راه آخرت باشد لازم است.
محاسبه، چه در امر دین باشد یا در امر دنیا، یکی از دو فایده¬ی مهم را دارد: اگر صورت حساب، سود کافی را نشان دهد، دلیل بر صحت عمل و درستی راه و لزوم تعقیب آن است، و هرگاه زیان مهمی را نشان دهد، دلیل بر وجود بحران و خطر و احتمالاً افراد مغرض و دزد و خائن و یا خطاکار و ناآگاه در تجارت¬خانه¬ی اوست که باید هر چه زودتر برای اصلاح آن وضع کوشید.

کیفیت محاسبه¬ی نفس
کیفیت محاسبه¬ی نفس آن است ک، در وقتی که آخر روز معین کرده، بنشیند و نفس خود را مصور سازد و ابتدا محاسبه واجبات را از آن بجوید، پس اگر همه¬ی آنها را درست به¬جا آورده باشد، او را دعا کند و شکر خدای را به¬جا آورد و او را ترغیب بر مثل آن نماید، و اگر چیزی از آنها را ترک نموده باشد از او قضای آن را مطالبه کند و به وعده¬ی او فریب نخورد، آن را به انجام نافله و امثال آن تدارک کند و بعد از آن، حساب معاصی آن را برسد که اگر گناهی مرتکب نشده باشد، شکر خدا را به¬جا آورد و اگر مرتکب گناهی نشده باشد، در مقام نکوهش و عقاب نفس براید، و آن را به عذاب افکند و زجر کند و تلافی آن را از آن مطالبه کند و هم-چنان که در حساب دنیا دقت می¬کند و از حبّه و دینار و قیراط و نقیر و قطمیر، تفتیش می-نماید و باریک می¬شود که مغبون نگردد، هم¬چنین باید دقت و تفتیش کند از افعال نفس و بر آن تنگ بگیرد و از حیله و مکر آن احتیاط کند زیراکه آن مکاره¬ای است که نیرنگ می¬کند و امر را مشتبه می¬نماید.

پس باید جواب صحیح از همه کردار و گفتار را مطالبه کند و خود به حساب خود برسد و پیش از آنکه در قیامت، دیگری به حساب او برسد، باید هیچ چیز را مهمل نگذارد و حساب جمیع آن¬چه گفته، کرده، دیده و شنیده و از نگاه کردن و نشستن، برخاستن، خوردن و آشامیدن، حتی از سکوت آن سؤال کند، که چرا ساکت شده و از افکار و خواطر قلبیه و صفات و اخلاق؛ پس اگر از عهده¬ی جواب همه برآمد، به نحوی که از حق تجاوز نکرده باشد و چیزی از واجبات را ترک نکرده باشد و مرتکب معصیتی نشده باشد، از حساب آن روز فارغ است و هیچ چیز باقی ندارد. و اگر در چیزی کوتاهی کرده و از جواب صحیح آن عاجز ماند، آن را در دل خود ثبت نماید. هم¬چنان که تاجر، باقی شریک را در دفتر حساب خود ثبت می¬کند و بعد از ثبت آن، در مقام معاتبه و مطالبه¬ی غرامت آن برآید.

محاسبه نفس در آیات قرآن
1.«وَالسَّمَاء رَفَعَهَا وَوَضَعَ الْمِيزَانَ * أَلَّا تَطْغَوْا فِي الْمِيزَانِ»  آسمان را برافراشت و میزان و قانون در آن گذاشت، تا در میزان طغیان نکنید (و از مسیر عدالت و حساب منحرف نشوید.)
2. «وَكُلُّ شَيْءٍ عِندَهُ بِمِقْدَارٍ»  و هر چیز نزد او(خدا) مقدار معینی (حساب روشنی) دارد.
3. «وَإِن تُبْدُواْ مَا فِي أَنفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُم بِهِ اللّهُ»  اگر آنچه را در دل دارید آشکار کنید یا پنهان نمایید، خداوند شما را بر طبق آن محاسبه می¬کند.
4. «اقْرَأْ كَتَابَكَ كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ حَسِيبًا»  (در آن روز به انسان گفته می¬شود) نامه اعمالت را بخوان، کافی است که امروز خود حسابگر خود باشی با این حال و با توجه به این شرایط که همه چیز در دنیا و آخرت دارای حساب است، چگونه انسان می¬تواند از حساب خویش در این جهان غافل بماند، او که باید فردا به حساب خود برسد، چه بهتر که در این دنیا ظاهر بر حساب خویش باشد، او که می¬داند همه چیز در این جهان حساب و کتابی دارد، چرا باید خود را از حساب و کتاب دور دارد.
بنابراین، مجموعه¬ی آیات وارده، این پیام را برای همه¬ی انسان¬ها دارد که، هرگز محاسبه را فراموش نکنید، و اگر می¬خواهید بار شما، فردا سبک باشد، در این جهان به حساب خویش برسید، پیش از آنکه در آن جهان به حساب شما برسند.

محاسبه نفس در روایات

1. امام صادق7در مورد محاسبه نفس می¬فرماید:
اگر کسی از شما آرزو می¬کند که، از خدا چیزی طلب نکند مگر آنکه، خداوند آن را به وی عطا فرماید، پس از تمامی مردم نومید شود و امیدی جز، به آن¬چه در نزد خداوند است، نداشته باشد، پس وقتی که خداوند (همت) این امر را از قلب بنده¬ی خود دانست، آن بنده هر درخواستی از خدا کند، خداوند به او عطا فرماید؛ پس نفس خویش را مورد محاسبه قرار دهید، پیش از آنکه مورد محاسبه قرار گیرد، زیراکه قیامت پنجاه موقف دارد که هر موقف آن، هزار سال به طول خواهد انجامید. 
2. در کتاب مصباح الشریعه از امام صادق7چنین آمده است:
اگر برای حسابرسی روز قیامت، هیچ ترسی جز خجالت ظاهر شدن به پیشگاه خداوند و رسوائی پرده¬برداری از رازهای نهان نباشد، آدمی حق دارد که از سر کوه¬ها به زیر نیاید و در شهرها مسکن نگزیند و به خوردن و آشامیدن، مگر در وقت ضرورت نپردازد، و کسانی که عقبات آخرت را به معاینه (عیناً) می¬دیده¬اند، این¬گونه عمل می¬کرده¬اند، آنان قیامت را، با سختی¬ها ترس¬هایش مشاهده می¬کرده¬اند که گویا برپا شده است و همه در نزد پروردگار خویش وقوف نموده¬اند، آنگاه است که این افراد، نفس خویش را مورد محاسبه قرار می¬دهند، آن¬چنان¬که گویی در عرصه¬ی قیامت، احضار شده و درگیرودار سخت آن مورد سؤال قرار گرفته¬اند؛ خدای متعال می¬فرماید: و اگر عملی به اندازه دانه¬ی خردلی باشد، آن را در حساب آریم و تنها علم ما از همه حساب¬گران کفایت خواهد کرد.
3. رسول خدا6در حدیثی می¬فرماید:
«حاسِبُوا اَنفُسَکُم قَبلَ اَن تُحاسَبُوا وَ زِنُوها قَبلَ اَن تُوزَنُوا وَ تَجَهّزُوا لِلعَرضِ الاَکبَرِ» خویشتن را محاسبه کنید، پیش از آن¬که به حساب شما برسند و خویش را وزن کنید قبل از آن¬که شما را وزن کنند و آماده شوید برای عرضه¬ی بزرگ (روز قیامت).
4. امام علی7در حدیثی در زمینه محاسبه می¬فرمایند:
«ما اَحَقَّ لِلاِنسانِ اَن تَکُونَ  لَهُ ساعَةٌ لا یَشغَلُهَ شاغِلٌ یُحاسِبُ فیها نَفسَهُ، فَیَنظُرَ فیما اکتَسَبَ لَها وَ عَلَیها فی لَیلِها وَ نَهارِها».
چقدر شایسته است که انسان ساعتی برای خود داشته باشد، که هیچ چیز او را به خود مشغول نسازد و در این ساعت، محاسبه کند و بنگرد چه کاری به سود خود انجام داده و چه کاری به زیان خود، در آن شب و در آن روز.
قابل ذکر است که، روایات در زمینه¬ی محاسبه نفس زیاد است و علاقمندان می¬توانند به مستدرک الوسائل، کتاب جهاد، ابواب جهاد النفس مراجعه نمایند.

آثار محاسبه نفس:
1. اگر فرد گناهی انجام داده باشد، به فکر توبه می¬افتد و عیوب را اصلاح می¬کند.
2. کسی که محاسبه نفس کند سعادتمند می¬شود.
3. میوه¬ی درخت محاسبه اصلاح نفس است.
4. اگر خسرانی حاصل گشته به فکر جبران آن می¬افتد.
5. اگر واجبات را انجام داده باشد، شکر خداوند را به¬جا آورد و خویشتن را به ادامه¬ی آن ترغیب می¬کند و اگر واجبی را ترک کرده است، قضای آن را به¬جا می¬آورد.


١١:٣٦ - 1392/11/14    /    شماره : ٢٦٧٥٢    /    تعداد نمایش : ٤٢٤



خروج





   مطالب مرتبط
 گامهای عملی بسوی تهذیب اخلاقی(5) (خبر)
 گام­های عملی به سوی تهذیب اخلاق2 (خبر)
 گام­های عملی به ­سوی تهذیب اخلاق1 (خبر)
 گام­های عملی به­سوی تهذیب اخلاق (خبر)
 گام های عملی به سوی تهذیب اخلاق (خبر)
 مؤمن به هنگام مرگ (خبر)
 وظایف مدیراسلامی باتکیه بروظایف سازمانی (خبر)
 تامین نیازکشورهای همسایه،گام بلنددر توسعه صادرات (خبر)
 برگزاری همایش فرهنگ و اندیشه‌های فاطمی در دستجرد (خبر)
 عفو و گذشت پلی به سوی بهشت (خبر)
 راهکارهای عملی وموثر تجارت باروسیه بررسی می شود (خبر)
بازدیدها
امروز :1226
کل بازديدها :9572659
بازديدکنندگان آنلاين :9
بازديدازاین صفحه :153566