نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی کلمه عبور]
صفحه اصلي > قم شناسی > تاریخچه قم 


  چاپ        ارسال به دوست

کتابخانه آستانه مقدس حضرت فاطمه معصومه(ع)

کتابخانه آستانه مقدس حضرت فاطمه معصومه(ع)
مقدمه:
الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا(1)
«ثروت و پسران، زیور زندگی دنیا هستند و نیکی‌های ماندگار از نظر پاداش، نزد پروردگار بهتر و از نظر امید (نیز) بهتر است».
بر اساس آیات و روایات،(2) اعمال صالح باقیمانده از انسان، بهترین ثواب را دارد؛ از این رو همیشه افرادی که در پی پاداش‌های برتر هستند، در صدد یافتن مصادیق روشن‌تر«باقیات الصالحات» می‌باشند که در این میان، «وقف واهدا» از بارزترین مصادق آن است؛ زیرا از ماندگاری بیش‌تری برخوردار است. با رجوع به گفتار و نوشتار فقیهان، می‌توان با احکام فقهی«وقف» آشنا شد.
تاریخ نشان می‌دهد پس از مساجد، یکی از مهم‌ترین موارد باقیات الصالحات، وقف و اهدای کتاب بوده است؛ چرا که واقفان و نیکوکاران معتقدند که با وقف و اهدای کتاب، در ثواب ترویج معارف الهی و هدایت و کمال انسان‌ها، شریک خواهند بود.
یکی دیگر از عوامل روی آوردن مسلمانان به وقف و اهدای کتاب، علاقه آنان به گسترش دانش و معرفت است، که این علاقه نیز خود ریشه در معارف غنی اسلامی دارد. با بررسی موقوفات جهان اسلام، می‌توان کتابخانه‌هایی را مشاهده کرد که به همت و توفیق والای مسلمانان تأسیس و تجهیز شده است. کتابخانه آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه(س) نیز محل مناسبی برای وقف و اهدای کتب به شمار می‌آید؛ چرا که این کتابخانه هر روز پذیرای پژوهشگران و مشتاقان معرفت و دانش است. ضمن آرزوی رحمت و آمرزش الهی برای نیکوکاران و موقعیت برای جویندگان دانش و کمال، اکنون پیشینه کتابخانه آستانه مقدسه را تقدیم می‌نماییم.
قرن سوم و چهارم هجری
پیشینه کتابخانه آستانه مقدسه به نیمه دوم قرن سوم برمی‌گردد. اگر چه در آن زمان، کتابخانه‌ای با چارچوب و ضوابط فعلی وجود نداشت اما با توجه به قرائنی که خواهد آمد، مجلی برای نگهداری«کتاب» وجود داشته است:
1ـ بعد از ورود اشعری‌ها به قم، عبدالله بن مالک بن عامر اشعری، مکتب خانه‌‌ای تأسیس کرد و به تبلیغ و تعلیم مذهب تشیع پرداخت و 14 فرزند خود را ـ که از راویان احادیث ائمه اطهار (ع) بودند ـ برای تبلیغ به روستاهای اطراف فرستاد؛ به طوری که از سال 150 ق. عموم مردم شهر قم شیعه شدند(3) وقم، اولین شهری بود که ساکنان آن به تشیع گرویدند.(4) در تاریخ قم  نیز آمده است:
«عرب آل مالک بن عامر اشعری، اولین قومی بودند که مذهب شیعه را در مقابل خلفا و سایر مردم آشکار نمودند».
2ـ بعد از آماده شدن فضا توسط اشعری‌ها، تعداد زیادی از فرزندان و شیعیان اهل بیت(ع) روانه قم شدند که در میان آنها، راویان ائمه(ع) نیز حضور داشتند. یکی از پژوهشگران در کتاب خود، 139 نفر از فقها و محدثان قرن دوم و سوم هجری را ذکر می‌کند که با احتساب علمای قرن چهارم، به 215 نفر می‌رسد.(5)
روایات زیادی از اهل بیت(ع) نیز وارد شده است که به ترغیب شیعیان برای عزیمت به سوی قم دلالت می‌کند. و این نشان می‌دهد که قم، پایگاه مهم تشیع به  شمار می‌آمد.
3ـ پس از ورود حضرت فاطمه معصومه(س) بهقم در سال 201 ق. و رحلت و تدفین پیکر مطهر آن حضرت در این شهر، مکتب روایی و علمی قم شکوفاتر گردید. با توجه به دو قرینه قبلی، بدیهی است که علمای مراکز علمی تشیع از نقاط دیگر به سوی بارگاه حضرت فاطمه معصومه(سلام الله علیها) سرازیر شدند و قرآن‌ها و کتاب‌های زیادی توسط فقها و محدثان به آستانه آن حضرت اهدا یا وقف گردید.
قرن پنجم و ششم هجری
وجود کتابخانه آستانه در قرن ششم، حتمی و یقینی است؛ زیرا شیخ عبدالجلیل قزوینی رازی ـ از علمای قرن ششم هجری ـ اسامی مدارس متعدد قم را نام می‌برد و به مدرسه‌ای که جنب حرم حضرت قرار دارد، اشاره  می‌کند.(6) بنابراین با وجود مراکز علمی ـ به ویژه مدرسه‌ای که در کنار بارگاه حضرت معصومه(سلام الله علیها) بوده است ـ آستانه مقدسه، خالی از کتابخانه نبوده است.(7)
و مؤید آن، تفسیر قرآنی است که در ماه رمضان سال 574 ق. بر آستانه مقدسه وقف شده؛ در وقفنامه این کتاب آمده است:
«وقف... المجلد الثالث... ابوعیسی احمد بن ابی الشجاع... غلی الروضه المقدسه... فاطمه بنت الامام... موسی بن جعفر الکاظم، صلوات الله و سلامه علیها،... و کتب فی شهر الله المبارک رمضان سنه اربع و سبعین و خمس مائه».
پایین همین وقفنامه، نوشته چند نفر از عالمان در سال‌های 810 و 878 ق. دیده می‌شود که این کتاب را مطالعه کرده‌اند.(8)
قرن هفتم و هشتم و نهم هجری
از قرن دوم هجری به بعد، قم مرکز مهم تشیع محسوب می‌شد به خاطر همین در حوادث تاریخی و جنگ‌ها بیشترین آسیب را می‌دید. کرزن ـ یکی از گردشگران خارجی ـ می‌نویسد:
«تیمور(لنگ) این شهر را غارت کرد و از آن پس به حالت نیمه ویران باقی مانده است».
و هربرت می‌گوید:
«قم هنوز جامه کهن در بردارد؛ زیرا در حال حاضر از عظمت گذشته آن فقط نامی باقی است».
بدیهی است در چنین جنگی، بیشتر کتاب‌های کتابخانه از بین رفت و مقداری نیز غارت شد!
قرن دهم و یازدهم
با روی کار آمدن حکومت شیعی«صفویه»، شهر قم دوباره زنده شد و به تبع آن، کتابخانه آستانه نیز روح تازه‌ای گرفت. شاه عباس صفوی در سال 1037ق. 110 جلد کتاب را بر حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه(سلام الله علیها) وقف کرد و از طرف سلطان حسین نیز نسخه‌ای کهن از ترجمه فارسی«مختصر المصباح» طوسی، وقف شد.
قرن دوازدهم
از آغاز قرن دوازدهم، به دلیل خدمات فرهنگی سلسله صفویه، کتابخانه آستانه نیز وسعت بیشتری یافت و چهره رسمی‌تری به خود گرفت و مسئولی(کتابدار) برای کتابخانه معین شد. در ابتدای بعضی از کتاب‌ها، مهر و نام کتابداران موجود است؛ برای نمونه در یکی از نسخه‌های آمده است:
«در سال 1102 هجری قمری(قوی ئیل) روزهای 1 و... رمضان، در خزانه سرکار فیض آثار، ملاحظه و عرض و تحویل کتابدار شده است...».(9)
اما طولی نکشید مهاجمان افغان در سال 1135 ق. شهر قم را ویران کردند به طوری که خسارت‌های آن بیشتر از حمله تیمور بود؛ در این درگیری‌ها، کتاب‌های کتابخانه نیز از صدمه مصون نماند.(10) البته بعد از افغان‌ها، کتابخانه آستانه دایر بود، و این از «عرض و تحویل‌های»(11) که بر روی بعضی نسخه‌ها قرار دارد، فهمیده می‌شود؛ به عنوان نمونه، روی یکی از نسخه‌هایی که توسط شاه عباس وقف شده عرض و تحویل‌هایی در سال‌های 1145، 1172، 1252ق. وجود دارد.(12)
پیشینه کتابخانه فعلی
در سال 1331ش. حاج سید ابوالفضل تولیت ـ که تولیت آستانه را بر عهده داشت ـ با اهدای 1500 جلد کتب خطی و چاپی کتابخانه خود، کتابخانه فعلی آستانه مقدسه را تأسیس کرد و بعد از آن، با هزینه آستانه مقدسه، منابع دیگری به کتابخانه اضافه کرد.(13) البته کار حاج سید ابوالفضل تولیت، در حقیقت تکمیل و احیای کتابخانه بود؛ چرا که کتاب‌هایی از کتابخانه سابق باقی مانده بود، چنان که در حال حاضر نیز بعضی از آنها در کتابخانه فعلی موجود است.
اولین مدیر کتابخانه، حجه الاسلام و المسلمین سید ناصر الدین آرام قمی(متوفای 1352 ش.) بوده که نقش ویژه‌ای در راه اندازی کتابخانه و جذب کتاب داشته است. مکان کتابخانه(یک اتاق مستطیل شکل) نخست در طبقه فوقانی ـ واقع در سمت جنوب صحن بزرگ و متصل به ایوان آینه و گنبد مطهر و صحن موزه ـ بوده است، بعد از افزایش کتب و کمبود فضای مطالعه، کتابخانه به طبقه فوقانی سمت شمال صحن بزرگ ـ متصل به مدرسه فیضیه ـ انتقال یافت. کتابخانه در طول سال از صبح تا ظهر ـ به جز دو ماه در تابستان ـ باز بود.(14)
در زمان تولیت حجه الاسلام و المسلمین شیخ احمد مولایی( متوفای 1371ش.) تحول و تجهیز خاصی نسبت به کتابخانه رخ نداد تا اینکه در سال 1370ش. حجه الاسلام و المسلمین سید جعفر حجت کشفی، مدیریت کتابخانه را به دست گرفت و دوران جدیدی را برای کتابخانه رقم زد. در دوران تولیت آیت الله حاج شیخ علی اکبر مسعودی(دامت برکاته) آستانه مقدسه و کتابخانه، از پیشرفت و امکانات شایانی برخوردار شد.
حجه الاسلام و المسلمین محمد رضا احمدیان، از سال 1373 تا آبان 1388 ش. مدیریت کتابخانه را به عهده گرفته و خدمات ارزنده‌ای به انجام رسانید. اکنون نیز بحمدالله تعالی با مدیریت جدید، نظام سرویس دهی کتابخانه از تحول بهتری برخوردار شده است.
منابع علمی کتابخانه
تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، بیشتر منابع کتابخانه، از طریق وقف و اهدای علما و خیرین تأمین می‌شد. آیات عظام: سید حسین بروجردی، شهاب الدین مرعشی نجفی و دیگر مراجع تقلید و دانشوران شیعه، از اهدای کتاب دریغ نفرمودند. تعداد کتاب‌های کتابخانه تا دو سال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، دوازده هزار جلد بود. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، اهدای کتاب از جانب علما و نیکوکاران با رونق بیشتری ادامه یافت.
اسامی برخی از اهدا کنندگان محترم، بدین قرار است؛
آیات عظام و حجج اسلام: ناصر مکارم شیرازی، شیخ جوادی تبریزی، علی پناه اشتهاردی، جعفر سبحانی، عبدالکریم موسوی اردبیلی، ابراهیم امینی، سید محمد محقق داماد، احمد آذری قمی، محمد علی گرامی، احمد صابری همدانی، ابراهیم جلیلی، محمد تقی مصباح یزدی، شیخ محی الدین دامغانی، شهید محمد باقر حبیبی، سید ناصر علی حسینی ضیغمیان، محمد علی کوکرم خوشدل تهرانی(که 5000 جلد کتاب کتابخانه شخصی خودش را اهدا کرده است)، محمد ارگانی، مردانه(امام جمعه کهک)، حبیب الله صادقی، سید نعمت‌الله حسینی کهلائی، شیخ عبد المهدی.
مخزن‌های کتابخانه
در کتابخانه آستانه، پنج نوع اثر نگهداری می‌شود:
1ـ کتب خطی: در این مخزن، حدود 1800 نسخه خطی نگهداری می‌شود. از نسخه‌های برتر این کتابخانه می‌توان به چند نمونه اشاره کرد:
1ـ قرآن به خط کوفی معرب منقوط، به قلم و خط ابو القاسم بن ابی یوسف بن شهر کیا حدادی،متعلق به نیمه شوال 566ق. روی پوست آهو(یک برگ).
2ـ دو جلد تفسیر«مجمع البیان»، امین الاسلام فضل بن حسن بن فضل طبرسی، که هر دو به خط نسخ«محمد یوسف فرزند غیاث الدین پنجزاری» است. عنوان و نشان شنگرف، آیه‌های معرب، در حاشیه تصحیح شده، دارای جلد تیماج قهوه‌ای، ضربی، لبه و نمای داخلی لبه زرین، که کتابت آن به تاریخ پنجک ذیحجه 1039ق. می‌باشد. ویژگی و برتری آن، عبارت است از خط خوانا، تجلید، مرمت زیبا و قدمت تاریخی نسخه بداری( نزدیک چهارصد سال پیش).
همچنین این بخش، دارای نسخه‌های منحصر به فردی است که تنها در این کتابخانه موجود می‌باشد.
شایان توجه اینکه:
الف) تاکنون سه جلد از«فهرست کتب خطی» چاپ شده است. تدوین جلد اول، توسط آقای محمد تقی دانش پژوه با مقدمه‌ای ارزشمند، و جلدهای دوم و سوم، به ترتیب توسط حجج اسلام: سید حسن نقیبی و علی صدرائی خوئی بوده است و جلد چهارم آن نیز در دست چاپ است.
ب) تمامی کتب این بخش آفت زدایی، مرمت، صحافی، و تصویربرداری شده و می‌شود.
2ـ آثار نفیس: شامل 838 عنوان کتاب نفیس و 51 نقشه و 73 پوستر ـ به زبان‌های گوناگون ـ است. این آثار به علت نایاب بودن، نوع کاغذ و چاپ، قدمت، تصاویر، نقشه‌ها، قطعات خوشنویسی و... در این مخزن نگهداری می‌شود.
3ـ کتب چاپ سنگی: حدود 4000 کتاب چاپ سنگی در این مخزن گرد آمده است که بعضی از نسخه‌ها، بسیار کمیاب است. آقای علی صدرائی خوئی این کتب را فهرست نویسی کرد و سپس در مجموعه آثار کنگره بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه(سلام الله علیها)(1384ش.) به چاپ رسید. تمام کتب این بخش نیز تصویربرداری شده است.
4ـ کتب چاپی: موجودی این مخزن در حال حاضر، شامل بیش از 70 هزار جلد کتاب است. با توجه به قدمت این کتابخانه، چاپ‌های نخستین و قدیمی بسیاری از کتاب‌ها به همراه چاپ‌های جدید آن، در مخزن نگهداری می‌شود. بنابراین کتاب‌هایی در این مخزن وجود دارد که چه بسا در اکثر کتابخانه‌ها موجود نباشد.
5ـ خانه مطبوعات: خانه مطبوعات آستانه بعد از انقلاب اسلامی شکل گرفت. این مجموعه، شامل 1480 عنوان نشریه و 204 عنوان روزنامه است. برخی از نشریات کمیاب این گنجینه کم‌نظیر، عبارت است از: مجله فلاحت و تجارت(1298ش.)؛ عروه الوثقی(1351ق.)؛ صورا اسرافیل(1276ش.)؛ کاوه(1285ش.)؛ شرف(1306ش).
شایان توجه اینکه: هماره نشریات گوناگونی به این بخش افزوده می‌شود.
چگونگی سرویس‌دهی کتابخانه
کتابخانه آستانه مقدسه به دو بخش برادران و خواهران تقسیم می‌شود که هر روز ـ به حز تعطیلات رسمی ـ از ساعت 30/7 تا 30/21 فعال بوده و ارائه خدمت می‌کنند. برای جستجو در منابع کتابخانه، می‌توان به سایت Lib.ir نیز مراجعه کرد. ورودی بخش خواهران، از میدان آستانه، جنب درب باب الحسین(ع) است و آقایان، از میدان آستانه وارد کتابخانه می‌شود.
شایان توجه اینکه:
در تمامی تالارها(برادران و خواهران) چند عنوان روزنامه نیز برای مطالعه وجود دارد.
الف) بخش برادران
این بخش، شامل سه تالار مطالعه و بخش سرویس‌دهی کتابخانه‌های مجازی می‌باشد، که به معرفی آنها می‌پردازیم:
1ـ تالار مرجع(پژوهشی)
این تالار، با ظرفیت 50 نفر به صورت قفسه باز، دارای 6500 جلد کتاب«مرجع» در موضوعات مختلف است که ویژه طلاب، محققان و دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترا می‌باشد. مراجعین می‌توانند از طریق رایانه، به منابع کتابخانه دسترسی داشته باشند وکتاب مورد نظر خود را برای مطالعه در تالار دریافت کنند. همچنین مطبوعات علمی که مرتبط با پژوهشگران است، در این تالار عرضه می‌شود.
2ـ تالار دانش‌آموزی
ظرفیت این تالار 140 نفر است و دانش‌آموزان پیش دانشگاهی، از این تالار استفاده می‌کنند. ویژگی آن، کتاب‌های کمک درسی است که برای مطالعه در تالار و به شکل امانی، در اختیار مراجعین قرار می‌گیرد. همچنین امکان دسترسی به منابع کتابخانه از طریق رایانه موجود است و دانش‌آموزان می‌توانند کتاب‌های مورد نظرشان را دریافت کرده و در تالار مطالعه کنند. مطبوعات مناسب گروه سنی دانش‌آموزان نیز در اختیار مراجعین قرار دارد.
3ـ تالار دانشجویی
این تالار، با ظرفیت100 نفر، آماده ارائه خدمات به دانشجویان دوره کاردانی و کارشناسی می‌باشد.
4ـ بخش سرویس‌دهی کتابخانه‌های مجازی
در این بخش، تعداد 20 دستگاه رایانه و حدود 3000 لوح فشرده در همه موضوعات ـ مخصوصا علوم انسانی و اسلامی ـ موجود است که امکان دسترسی به کتابخانه‌های مجازی فعال در محیط «وب» و نرم افزارهای علمی ـ پژوهشی را به کاربر می‌دهد.
لازم به ذکر است که:
این بخش از کتابخانه، در شهر قم بی‌نظیر و یا کم‌نظیر است.
ب) بخش خواهران
این بخش، دارای یک تالار مطالعه با ظرفیت 170نفر می‌باشد. امکان دسترسی به منابع کتابخانه از طریق رایانه وجود دارد و کتب کمک درسی به صورت امانی در اختیار دانش‌آموزان و دانشجویان قرار می‌گیرد. مطبوعات متناسب با خواهران نیز موجود است.
پی نوشت‌ها
1ـ الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِينَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا وَخَيْرٌ أَمَلًا.
2ـ ر. ک: آثار الصادقین، آیت الله صادق احسان بخش، ج 26، ص 444ـ469، ستاد برگزاری نماز جمعه گیلان، چ 1، 1375ش.
3ـ فقها و محدثان قم تا پایان قرن چهارم، ابوالفضل عربزاد، ص 25ـ 29، ناشر مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر(عج)، قم، 1385ش.
4ـ تاریخچه‌ی قم و زندگینامه حضرت معصومه(سلام الله علیها)، محمد محمدی اشتهاردی، ص 36 و 37، گلستان ادب، 1382ش.
5ـ فقها و محدثان قم...، ص 32 و 33.
6ـ النقضی معروف به«بعض مثالب النواصب فی نقض بعض فضائح الروافض». نصیر الدین ابوالرشید عبد الجلیل فزوینی رازی، تصحیح: سید جلال الدین محدث ارموی، ص 194 و 195، ماهنامه فرهنگ کوثر، ش 1، ص 60، صدرائی خوئی.
7ـ ماهنامه فرهنگ کوثر، ش 1، ص 60.
8ـ فهرست نسخ خطی آستانه مقدسه، محمد تقی دانش پژوه، مقدمه، ص 5.
9ـ ر. ک: همان ص 24 ـ 26.
10ـ ماهنامه کوثر، ش 1، ص 61، ایران و فضیه ایران، جرج ن. کرزن، مترجم: وحید مازندرانی، ج 2، ص 8.
11ـ در کتابخانه‌های قدیم هر چند سال یکبار، کتاب‌ها را بررسی کرده و به کتابدار تحویل می‌دادند و بر روی نسخه‌ها با کلماتی مانند «عرض و تحویل» از آن تعبیر کرده و تاریخ آن را معین می‌کردند.
12ـ فهرست نسخ خطی آستانه مقدسه، ج 1، ص 21.
13ـ تاریخ قم، محمد حسین ناصر الشریعه، ص 298.
14ـ گزارش عملکرد 10 ساله مدیریت امور فرهنگی آستانه مقدسه حضرت معصومه(سلام الله علیها)، (دی ماه 1380/رمضان 1422)، ج 1، ص 28، به نقل از ماهنامه فرهنگ کوثر، ش 14، ص 83 ـ85.


١٠:٤٠ - 1393/03/19    /    شماره : ٣١٢٦٥    /    تعداد نمایش : ٣٠٧٧



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :4442
کل بازديدها :10273581
بازديدکنندگان آنلاين :11
بازديدازاین صفحه :15414