نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > ادبی و هنری > صنایع دستی 


  چاپ        ارسال به دوست

هنر سفالگری قبل از ظهور اسلام (2)

سه نوع رنگ مینایی وجود دارد :

1) رنگ مینایی طلایی ساده روی زمینه سفید .

2) رنگ مینایی جگری در زمینه سفید یا مخلوط با سایر رنگها .

3) رنگ مینایی چند رنگ با درخشندگی فلز مس یا نقره یا اگر روکش آن بسیار نازک باشد رنگ مینایی زرد قهوه ای یا زیتونی بر زمینه سفید .

4) رنگ مینایی در زمان سلاطین سلجوق و مغول در کاشان به اوج تکامل خود رسید.

دوره میانی اسلام

در زمان سلجوقیان (416 ـ 526 ش ) جهش چشمگیری در تمام هنرها صنایع و علوم پدید آمد . با اینکه سلجوقیان در اصل ترک بودند ولی خود را با روش زندگی ایرانیان تطبیق دادند. در مورد سفالسازی این دوره باید گفت عصر طلایی چینی سازیست در این دوره تمام روشهای فنی شناخته شده به کار برده می شد : حکاکی برجسته کاری شبکه سازی قلمزنی رنگ زیر یا روی لعاب مطلا کاری و میناکاری . چنین بنظر می آید که در آن دوره نقاشان و طراحان استاد سفالساز را یاوری میکردند و این امری عادی بوده است .

کوشش مستمر سفالسازان ایرانی برای اینکه بتوانند با چینیها و لعابهای ساخت کشور باستانی چین برابری کنند موجب بوجود آمدن دو اختراع در ایران گردید اولین اختراع ترکیب خمیر نرم با آمیخته زیادی از در کوهی و دیگر کشف مجدد لعاب قلیانی که برای آخرین بار در مصر باستان بکار می رفت .

دانه های در کوهی و خمیر شیشه ای لعاب قلیایی را به خاک رس اضافه میکردند پس از پختن رویه نیمه شفاف و سخت و به هم چسبیده ای بدست می آمد و این همانند ماده و خمیری بود که در سده هجدهم در اروپا به عنوان خمیر نرم چینی شناخته شده بود. برای بدست آوردن لعاب شفاف با اکسید قلع کار می کردند. تنه ظرف را اغلب کنده کاری کرده و با لعاب یکدست می پوشاندند این فن را لقابی می گفتند.

متداول شدن لعابهای قلیایی سبب شد که فن رنگ آمیزی جدید بوجود آمد. آمیخته مس در لعاب سرب معمولا رنگ فیروزه تیره یا سبز زنده بوجود می آوردند ولی همین مس در لعاب قلیایی رنگ نیلی سیر درست می کرد. لاجورد کاشی (کوبالت ) در لعاب قلیایی رنگ آبی مشکی (لاجوردی ) می ساخت . در نزدیکی قم و کاشان معادن لاجورد کاشی (کوبالت ) هست و احتمال دارد که استفاده از کوبالت از همانجا آغاز گردیده باشد. از جمله لعابهای دیگری که عموما در لعاب های قلیایی به کار میرفت عبارتنداز : فیروزه ای روشن سبز روشن یشمی سرخ ارغوانی و زرد ملایم که اغلب آرایه زر هم به آن افزوده می شد. ترکیب طلا در لعاب یا به صورت زر گداخته و یا به حالت سریشی بود.

با استفاده از این زرورق کوزه گر ایرانی دو شیوه تازه لعابسازی پیدا کرد که به نام مینایی و هفت رنگ شناخته می شد. برای ساختن لعاب مینایی کوزه گر خمیر شیشه قلیایی و رنگیزه ها را در کوره می گداخت و به صورت لعاب مورد نیازدر می آورد. پس از خنک شدن آن را گرد می کردند و هنگامی که این لعاب روی ظرف داده شده و به کوره برده می شد رنگش تغییر نمی کرد و نقاش و تزیینکار قبل از وقت می دانست که لعاب پس از پخته شدن چه رنگی خواهد داشت و همین امر سبب شد که دامنه تعداد رنگها را گسترش دهد.

در سده سیزدهم اصلاحاتی در لعاب مینایی پدید آمد و به نام لعابهای قلم مویی شناخته شد. در این شیوه با قلم مو رنگ لعابی را که مقدار اکسید آن زیاد بود روی تنه ظرفی که قبلا در کوره رفته بود می زدند و خطوط منقش آن را می آراستند. این رنگها در پخت دوم مشخصتر می شد و سپس ظرف در لعاب یکدست فیروزه و یا عاجی فرو برده شده و برای بار سوم به کوره می رفت . چون رنگیزه ها را با قلم مو و خیلی رقیق زده بودند شره نمی کرد و لکه دار نمی شد. مراکزی که ظرفهای لاجوردینه تهیه می کردند ری و کاشان بودند علی ابن یوسف و ابوطاهر حسین از کوزه گران به نام ری بودند.

سفالسازان کاشی در ساختن محرابها بسیار استاد بودند. قبلا محرابها را گچبری می کردند. محراب کاشی بسیار زیباست و صدها کاشی مینایی و درخشان بزرگ که خوب هم به هم سوار شده و اغلب هم کنده کاری شده محراب را تشکیل می دهد. این محرابها نیز نتیجه همکاری نزدیک میان سفالساز و نقاش آرایه گر است . این کلمات در سنگ نبشه محراب امامزاده جعفر در قم دیده می شود : در دهم ربیع الثانی 6 (738 نوامبر 1337 میلادی ) در کاشان در کنار سید رکن الدین محمود بن سید زین الدین غضایری به دست جناب مستطاب جمال نقاش ساخته شد .

دو نقاش دیگر که در آراستن کاشیهای ستاره ای و ضرب در نامبردارند به ترتیب عبارتند از : ابوروفظا که در حدود سال 580 شمسی می زیست و دیگری طاهر الدین که در حدود سال 642 شمسی کار می کرد . در روی یکی از کاشی هایی که از نقاش نخستین باقی مانده است این کلمات خوانده می شود : در شب های میان سه شنبه و چهارشنبه در آخرین روز صفر سال 600 هجری ساخته شد .

دوره متاخر اسلامی

هنگامی که شاه اسمعیل در سال 880 شمسی پس از 850 سال فرمانروایی بیگانگان بر تخت نشست و نخستین شاه دودمان صفویه گردید بزرگی و عظمت ایران آغاز گردید و تا دویست سال ادامه داشت . در زمان شاه عباس بزرگ این عظمت به اوج خود رسید ( 966 ـ 999 شمسی ) آوازه شکوه و جلال دربار شاهنشاهی او به دربارهای اروپا رسید و سفیرانی از بسیاری از کشورهای اروپا به پایتخت وی یعنی اصفهان آمدند. شاه عباس خود صنعتکار و بازرگانی باهوش بود. استادان فن را از امپراطوری پهناور خود جمع کرد و در اصفهان یا پیرامون آن جای داد و کارگاههای صنعتی شاهی بیشماری بنیاد نهاد.

به پیشه وران جز و صنایع خصوصی نیز کمک می کرد. هنگامی که از بازرگانان و نمایندگان کمپانی هند شرقی هلند که دژی در جزیره هرمز در خلیج فارس داشتند شنید که آنها مشغول تجارت ظروف چینی کشور چین هستند از بازرگانان چینی دعوت کرد که چینی زیبای خود را از راه خشکی برای صادرات به اروپا به کشور وی بفرستند و بدین ترتیب کمپانی هلندی را از میدان خارج کرد. خود شاه گرد آورنده تعداد زیادی ظروف زیبای چینی بود مجموعه چینیهای وی هنوز در آرامگاه خانواده شیخ صفی در اردبیل وجود دارد.

این امر نفوذ صنعت چین را دوباره برگرداند و سفالسازان ایرانی بار دگر در کار چینی سازی کوشیدند و شیوه کار کاشان را کامل کردند و کایولین سفید نرمی را که در نایین و علی آباد پیدا شده بود بکار بردند و با لعاب خمیر شیشه قلیایی که قبلا گفتیم درهم آمیختند.

چون سفالهای ایرانی بدل چینی بود شاه عباس 300 کوزه گر چینی را به ایران دعوت کرد تا سفالسازان ایرانی در صنعت چینی سازی آموزش دهند. رهبر این عده مردی بود که در افسانه ایرانی به نام من او هر شناخته شده است . جهانگردان اروپایی که در آن زمان به ایران مسافرت کرده اند مرغوبیت و جنس اعلای فراورده های داخلی را تحسین کرده اند.

در سده هجدهم و نوزدهم که شاهان و فرمانروایان ایران ضعیف بودند سقوط کلی در بیشتر صنایع و حرفه ها پدید آمد ولی سفالسازان به ساخت ظرفهای زیبای خود ادامه دادند به طوری که در دوره شروع نوسازی ایران زمان رضا شاه (1304 ـ 1320 شمسی ) توانستند بیشتر کاشیهای که از سردرها و گنبدهای مسجدها و امامزاده های قدیمی ریخته بود با کاشیهایی به مرغوبیت کاشیهای قرون وسطی تعمیر کنند.

از آغاز نیمه سده گذشته باستان شناسان تعداد زیادی ظروف سفالی و اشیا دیگر در منطقه ای از مشرق ایران تا عراق و از قفقاز با دره سند را از زیر خاک بیرون آوردند. سفالهای پیش از تاریخ که در این منطقه وسیع یافت شده در شیوه و سبک ساختن تقریبا با مختصر تغییر یکنواخت و در سطح فنی بطرز اعجاب انگیزی پیشرفته است.

کهنترین ظرفی که در ایران یافت شده است ظرف سیاه دود آلودیست که همانند قدیمی ترین ظروف سفالی است کهن در جاهای دیگر پیدا شده است . نخستین ظرفهای سفالی که با روش کربن 14 تاریخ آن بدست آمده و متعلق به هزاره چهارم پیش از میلاد مسیح است در بین النهرین یافت شده است

از اختراعات ایرانیان در صنعت سفالسازی رنگهای مینایی است که قبلا در سال 262 ش آغاز گردیده بود . اشیایی که رنگ مینایی بر آنها زده شده است ـ سفالسازان چینی هیچگاه این رنگ را به کار نبرده اند ـ در کارگاه ههای کوزه گری فوسطاط نزدیک قاهره و در عراق پیدا شده است . ولی بیشتر دانشمندان امروزه بر این باورند که رنگ مینایی یک اختراع ایرانی است.

کوشش مستمر سفالسازان ایرانی برای اینکه بتوانند با چینیها و لعابهای ساخت کشور باستانی چین برابری کنند موجب بوجود آمدن دو اختراع در ایران گردید اولین اختراع ترکیب خمیر نرم با آمیخته زیادی از در کوهی و دیگر کشف مجدد لعاب قلیانی که برای آخرین بار در مصر باستان بکار می رفت.

 


١٠:٢١ - 1391/01/12    /    شماره : ٢٨٠٩    /    تعداد نمایش : ٩٢٣



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :382
کل بازديدها :15857713
بازديدکنندگان آنلاين :3
بازديدازاین صفحه :50817