نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > سیاسی و اجتماعی > اندیشه های اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

امتياز تلگراف

از اوایل قرن نوزدهم میلادی دو همسایه­ي شمالی و جنوبی ایران در صدد غارت و چپاول منابع طبیعی ایران برآمدند و تدریجا با دخالت در امور داخلی کشور، سلطه‌گری خود را نسبت به این کشور آغاز نمودند. دولت‌های روس و انگلیس با انعقاد قراردادهای مختلف با دولت ضعیف قاجار همواره نفوذ و سلطه‌ي خود را در ایران گسترش می‌دادند و دولت قاجار نیز از سر ضعف امتیازاتی را به آن‌ها می‌داد. با این­که دولت روسیه تزاری در کسب امتیازات اقتصادی و سیاسی به اندازه­ي انگلیس کامیاب نشد اما در برابر هر امتیازی که به دولت انگلستان داده می‌شد دولت روسیه نیز برای اخذ امتیازی نظیر آن دست به فعالیت می‌زد.

انگلستان نیز پس از موفقیت بزرگی که در عقد معاهده­ي پاریس به دست آورده بود درصدد حفظ منافع حاصله از آن موفقیت و تحکیم نفوذ و بسط سیاست‌های استعماری خود در ایران برآمد. این نفوذ سیاسی مقدمه­ي به‌دست آوردن امتیازات اقتصادی بزرگی گردید که یکی از این امتیازات، امتیاز دایر کردن خطوط تلگرافی در جنوب ایران بود. امتیاز مربوط به تأسیس خطوط تلگراف، مشتمل بر چند قرارداد بین ایران و انگلستان است که به‌تدریج خطوط تلگرافی داخلی و خارجی ایران توسط شرکت‌های انگلیسی تکمیل گردید.

تأسیس خطوط تلگراف در ایران توسط انگلستان به منظور ارتباط مستقیم آن کشور با هندوستان انجام می‌گرفت. به همین منظور اولین قرارداد مربوط به عبور خطوط تلگراف هند و انگلیس در 17 دسامبر 1862م / 1279ق در نتیجه‌ي تلاش‌های استویک، وزیر مختار انگلیس به امضای ناصرالدین شاه رسید و انگلیس اجازه گرفت که خط تلگرافی اروپا به هندوستان را از ایران بگذراند.[1] مسیر این خط تلگرافی در ایران از خانقین به تهران و بوشهر و از آن‌جا از راه دریا به بندر گواتر و پس از آن از روی زمین به سمت کراچی بود.[2]

در سال 1864م نخستین سیم‌های زیردریایی تلگراف را که می‌بایست سواحل ایران و کناره‌های هندوستان را به هم مرتبط سازد نصب شد و در بنادر نیز دفترهایی تأسیس گردید. در حدود سال 1289ق / 1872م قرارداد دیگری بین ایران و انگلیس منعقد شد و خطوط تلگرافی نواحی جنوب شرقی ایران برای تأمین ارتباط مخابراتی لندن با هند و پایگاه­های بریتانیا در خلیج فارس تأسیس گردید و مهندس این خطوط کینگ‌وود انگلیسی بود.[3]

سرانجام در دوران سلطنت مظفرالدین شاه، در تاریخ ربیع الثانی 1319ق / 1901م امتیاز احداث یک شبکه ارتباط تلگرافی با سه سیم بین تهران و سرحد بلوچستان به انگلیسی‌ها داده شد. این شبکه تهران را  از طریق کاشان و یزد و کرمان به مرز هند مربوط می‌ساخت. با این امتیاز، انگلستان که قبلا در دوره­ي ناصرالدین شاه امتیاز خطوط تلگرافی عمده­ي جنوب ایران و انحصار کابل زیردریایی بوشهر ـ جاسک را برای ارتباط پایگاه‌های عمده‌ي خود در خلیج فارس و دریای عمان کسب کرده بود با گرفتن امتیاز جدید شبکه‌ي ارتباطی نواحی مورد نظر خود را در جنوب شرقی ایران با بلوچستان انگلیس (پاکستان فعلی) و هندوستان تکمیل نمود و مدتی بعد نیز سیم دیگری به سیم‌های موجود بین تهران و کاشان به خرج دولت ایران افزود.[4]
 
زمینه‌ها و شرایط انعقاد قرارداد
در زمان قیام توده‌های مردم هند علیه انگلیسی‌ها در سال‌های 1859 ـ 1857م و مخالفت آنان با سیاست‌های استعماری آنان، انگلستان به این فکر افتاد که باید یک ارتباط دائمی میان هندوستان و انگلستان برقرار کنند. زیرا شورش بزرگ هند که اخبار آن پس از مدت‌ها به انگلیس می‌رسید لزوم داشتن وسیله‌ي ارتباطی همچون تلگراف را ایجاب می‌نمود. به‌همین جهت درصدد برآمدند که خط تلگرافی میان انگلستان و هندوستان از طریق ایران ایجاد کنند تا هم تسلط استعماری خود را بر هندوستان استمرار بخشند و هم هرچه بیشتر ایران را به خود وابسته نمایند. [5]از طرفی دیگر انگلیسی‌ها از تمایل ناصرالدین شاه به ایجاد وسایل جدید تمدن اروپایی آگاه بودند و از این فرصت استفاده نموده و به عقد چنین قراردادی مبادرت نمودند. هنگامی که انگلستان طبق قرارداد مخصوص با عثمانی، خط تلگرافی دریای احمر به بغداد را متصل نمود ناصرالدین شاه نیز در صدد ایجاد تلگراف برآمد و چنین امتیازی را به انگلیسی‌ها واگذار نمود.[6]
 
مفاد امتیازنامه
یکی از شرایط مندرج در این امتیازنامه این بود که دولت انگلیس آن‌چه تیر تلگراف و سیم و... لازم داشته باشد به قیمت عادلانه خریداری کند و بهای آن­را به اضافه­ي کرایه­ي حمل، بدون سود، از ایران دریافت کند. شرط دیگر این بود که خط تلگرافی جدید متعلق به دولت ایران باشد ولی استفاده آن برای مخابره‌ي تلگراف‌های خارجی در انحصار اداره­ي تلگراف هند و اروپا قرار داشته باشد و درآمد حاصله متعلق به آن شرکت باشد.

بر طبق این قرارداد دولت انگلیس در برابر نظارت بر خطوط مزبور و تحصیل درآمد آن، هر سال مبلغی در حدود چهار درصد هزینه­ي ساخت و مصالح خطوط مزبور به دولت ایران خواهد پرداخت که این مبلغ نباید کمتر از 25 هزار فرانک باشد.[7]

سایر مواد این قرارداد عبارتند از:
ـ دولت انگلیس هر ساله سه چهارم مبلغی که بابت چهار درصد هزینه‌ي ساخت و مصالح خطوط باید به دولت ایران بپردازد بابت استهلاک وجوهی که به طور مساعده به دولت ایران پرداخته از مبلغ مزبور کسر و یک چهارم آن­را در دو قسط شش ماهه به دولت خواهد پرداخت.

ـ مبلغی که دولت انگلیس بابت یک چهارم از چهار درصد هزینه­ي ساخت و مصالح هر سال به ایران می‌پردازد نباید کمتر از 25 هزار فرانک باشد.

ـ از سه سیم احداث­شده یکی برای مخابرات داخلی و زیر نظر اداره­ي تلگراف ایران و دو سیم دیگر مخصوص مخابرات بین‌المللی خواهد بود.

ـ دو سوم درآمد مخابرات متعلق به دولت ایران خواهد بود.[8]
مدت امتیاز فوق­الذکر تا پنجم جمادی­الثانی 1343ق / اول ژانویه 1925م بود و در تاریخ انقضای مدت امتیاز، هرگاه دولت ایران قروض خود را بابت احداث شبکه‌ي تلگرافی مزبور به انگلستان نپرداخته بود امتیازنامه به قوت خود باقی خواهد ماند.
 
نقش تلگراف در استمرار سلطه­ي انگلیس بر ایران
برقرار كردن يك شبكه­ي تلگرافي كه تا حدودي زير نظارت انگليس‌ها باشد از همان اهميتي برخوردار بود كه احداث راه‌ها و جاده‌ها در شمال ايران براي روس‌ها داشت و اجراي اين نقشه مؤثرترين شكل دخالت در امور داخلي ايران به‌شمار مي­آمد. [9] تأسیس خطوط تلگراف در ایران توسط انگلستان هر چند برخی از منافع کوتاه‌مدت برای ایران به همراه آورد اما زمینه‌ساز نفوذ هرچه بیشتر انگلیس در ایران و وابستگی دولت ایران به آنان بود.

تلگراف­خانه‌هایی که در بنادر تأسیس شده بود دارای کارمندان و وسایل دفاعی مخصوص به خود بود و به دست انگلیسی‌ها اداره می‌شد. انگلیسی‌ها برای محافظت از تلگراف‌خانه‌ها اقدام به تأسیس کنسولگری‌های متعددی در شهرهای ایران نمودند و به انگلستان اجازه داده شد که برای حفظ خطوط تلگرافی خود در ایران از افسران انگلیسی استفاده کند. تلگراف­خانه‌های انگلیسی نیز مانند سفارت‌خانه‌ها و کنسولگری‌های آن کشور دارای مصونیت گردیده و کارمندان آن جنبه‌ي مأموران سیاسی دولت انگلیس را پیدا کردند و به‌تدریج تلگراف‌خانه‌ها به صورت محل‌های تحصن مخالفین درآمد و اغلب اوقات افراد مختلف ناراضی و معلوم‌الحال فرار کرده و در آن‌جا پناهنده می‌شدند، زیرا پناهندگان می‌توانستند از آن‌جا با پایتخت ارتباط مستقیم برقرار نمایند.[10]

بدین‌ترتیب، تلگراف‌خانه‌ها و شعب آن به بخش‌های گسترده‌ای از شبکه‌ي جاسوسی انگلستان در ایران تبدیل گردید و به­عنوان بهترین ابزار برای استوار ساختن سیاست نفوذ بریتانیا در این کشور مورد استفاده قرار گرفت. تلگرافچی‌های انگلیسی با مردم محلی تماس می‌گرفتند و گاه نقش حاکم یا میانجی را در منازعات محلی ایفا می‌کردند و به تبلیغات می‌پرداختند.[11]


[1]. ایوانف،م. س؛ انقلاب مشروطیت ایران، ترجمه کاظم انصاری، تهران، امیرکبیر، 1354، ص 5
[2] محمود، محمود؛ تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن نوزدهم، تهران، نشر اقبال، 1367، ج 3، ص 786
[3] شمیم، علی­اصغر؛ ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ دوم، 1380، ص 248
[4]. همان، ص 294
[5] شیرازی، حبیب­الله ابوالحسن و امینی، علیرضا؛ تحولات سیاسی و اجتماعی ایران از دوران قاجار تا رضاشاه، تهران،قومس، چاپ اول،1382، ص 119 ـ 118
[6] شمیم، علي­اصغر؛ پیشین، ص 248
[7] امینی، عليرضا؛ پيشين، ص 121
[8]. شمیم، علي­اصغر؛ پيشين، ص 297 ـ 296
[9]. کالوترنزیو، پیو؛ رقابت روس و انگلیس در ایران و افغانستان، ترجمه عباس آذرین، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1359، ص 105
[10]. کرزن، جرج ناتانیل؛ ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی، 1362، ج 1، ص 242 ـ 241
[11] امینی، عليرضا؛ پيشين، ص 121

 

نویسنده :  عباس عمادي


١٦:٠٤ - 1391/12/08    /    شماره : ٩٤٣٦    /    تعداد نمایش : ٧٧٢



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :956
کل بازديدها :16847099
بازديدکنندگان آنلاين :4
بازديدازاین صفحه :76883