نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > سیاسی و اجتماعی > اندیشه های اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

پيمان آخال

آخال تِكّه، يا اَخَل تِكّه، نامي است كه در سال‌هاي 1299ـ1307ق/ 1882ـ1890م بر شهرستاني از استان ماوراء خزر اطلاق مي‌شد و هم‌اكنون قسمتي از آن معروف به عشق‌آباد، مركز تركمنستان شوروي است. آخال اسم محل و تِكه يا تِكّه نام قبيله تركمن ساكن در اين سرزمين است.[1]

پیمان آخال یا پیمان آخال تکه، معاهده‌ای است که در زمان ناصرالدین شاه میان روسیه­ي تزاری و ایران برای تعیین مرزهای دو کشور در مناطق ترکمن‌نشین شرق دریای خزر بسته شد. در نتیجه­ي این قرارداد بخشي از گستره­ي ايران از مرزهاي شمال خراسان تا رود تجن به تصرف روسيه­ي تزاري درآمد.

قرارداد آخال در تاریخ 23 آذر 1260ش/ 22 محرم 1299ق و 14 دسامبر 1881م میان میرزا سعیدخان مؤتمن­الملک انصاری، وزیر امورخارجه­ي ­ایران و ایوان زینوویف، وزیرمختار روسیه در تهران منعقد شد و ناصرالدین شاه ناگزیر تن به امضای این قرارداد داد. با این پیمان در واقع ناصرالدین شاه که هیچ‌گاه نتوانسته بود ترکمن‌ها را شکست دهد حکومت روسیه را بر این مناطق به رسمیت شناخت و ایران و روسیه برای اولین بار در ناحیه­ي شرق دریای خزر با یکدیگر همسایه شدند.
 
مفاد قرارداد
پیمان آخال شامل یک مقدمه و نه ماده بود. در ماده­ي اول نقاط و محل عبور خط مرزي تعيين گرديد و در ماده­ي دوم پيش‌بيني شده بود که نمايندگان ايران و روسيه بر طبق فصل اول خط سرحد را به­گونه‌اي شفاف ترسيم کنند و در مرزها علامت‌گذاري نمايند. در ماده­ي سوم مقرر شد كه «چون قلعه‌جات گرماب و قلقلاب واقعه در دره، رودی که آبش اراضی ماوراءالخزر را مشروب می‌کند در شمال خطی واقع است که به‌ موجب فصل اول سرحد بین متصرفات طرفین است، دولت ایران متعهد می‌شود که قلاع مزبور را ظرف یک سال از تاریخ مبادله‌ي این قرارنامه تخلیه کند. ولی دولت علیه، حق خواهد داشت که در ظرف مدت مزبوره سکنه­ي گرماب و قلقلاب را به مملکت خود مهاجرت دهد. از طرف دیگر دولت روس متقبل می‌شود که در نقاط مزبوره استحکامات بنا نکرده و خانواده­ي ترکمن در آنجا سکنا ندهد».

در اجرای مفاد این بند، هزينه­ي انتقال اين خانوارها که بالغ بر يک هزار و دويست تومان بود از خزانه­ي دولت ایران شد و پس از جابجایی اين خانواده‌ها و اسکان آنها در داخل روستاهاي مرزي ايران، مکان‌هاي يادشده زير نظر کميسيون مشترک به روس‌ها تحويل داده شد.
اوج غلبه روس­ها و ناتواني و انفعال حکومت قاجاريه را مي‌توان در ماده­ي چهارم اين عهدنامه ملاحظه کرد. در این ماده آمده است: «چون منبع رود فيروزه و منابع بعضي رود و انهاري که ايالت ماوراء بحر خزر متصله به سرحد ايران را مشروب مي‌کند در خاک ايران واقع شده است، دولت علّيه [ايران] متعهد مي‌شود که به هيچ وجه نگذارد از منبع الي محل خروج از خاک ايران در امتداد رود و انهار مزبوره قراء جديدي تأسيس شده و به اراضي که بالفعل زراعت مي‌شود توسعه داده شود و نيز براي اراضي که فعلاً در خاک ايران مزروع است بيش از آن مقداري که لازم است نگذارد آب استعمال کنند.»[2]

بر طبق ماده­ي پنجم طرفین برای سهولت راه بازرگانی با توافق به جاده‌سازی مبادرت می‌نمایند. در ماده­ي ششم قرارداد آمده است «دولت ایران متعهد می‌شود که در تمام سرحد استرآباد و خراسان اخراج هر نوع اسلحه و آلات جنگی را از ممکلت ایران سخت ممنوع دارد و نیز تدبیرات لازمه را به عمل آورده، نگذارند که به تراکمه که در خاک ایران هستند اسلحه برسد».

همچنين در فصل هفتم آمده است: «محض مراقبت اجرای شرایط این قرارداد و برای مواظبت حرکات و رفتار تراکمه که مجاور ایران هستند دولت روس حق خواهد داشت که به نقاط سرحد ایران مامور معین کند».
طبق ماده­ي هشتم پیمان‌های سابق به قوت خود باقی است و بر طبق ماده­‌ي نهم چهار ماه برای مبادله­ي اسناد امضاءشده تعیین گردیده است.[3]

پس از عقد قرارداد مزبور محمدصادق خان قاجار امیرتومان (امین نظام) از طرف ایران مأمور شد که با نمایندگان روسیه در تعیین حدود همکاری کند. بدین منظور یک پروتکل در قریه­ي حصار و دو پروتکل دیگر در 21 و 22 جمادی الاولی 1312ق در عشق­آباد به امضای طرفین رسید.[4]
 
زمینه‌های انعقاد پیمان
انعقاد این پیمان در شرایطی صورت گرفت که نیروهای روس که تا سال 1280ق/۱۸۶۳م اطراف آرال، سمرقند و تاشکند را تصرف کرده بودند در سال ۱۸۶۸م خان بخارا را نیز شکست دادند و حاکمیت خود را بر بخارا و سمرقند  تثبیت کردند. دولت روسیه که ایران را سرگرم جنگ با انگلستان می‌دید فرصت را مغتنم شمرد و رسما از سال 1265ق / 1848م دست تصرف به مرزهای شمال شرقی ایران دراز کرد و تا سال 1280ق به تدریج اطراف آرال و سمرقند و تاشکند را نیز تصرف کردند و بعدها بر مرو نیز دست یافتند.

پس از شکست نیروهای ایرانی در مرو از سال 1290ق، روسیه به بهانه سرکوب کردن ترکمانان راهزن و تأمین امنیت راه‌های تجاری به منطقه­ي یموت در شمال رود اترک یورش برد. این تهاجم نظامی که توسط کافمن صورت گرفته بود در سال 1295ق توسط سرتیپ لازاروف ادامه یافت و نهایتا در سال 1298ق توسط ژنرال اسکوبلف اشغال نظامی این منطقه تکمیل گردید و در سال 1299ق گوگ­تپه آخرین پایگاه‌های ترکمنان به تصرف روسیه درآمد.

ناصرالدین شاه که در برابر عمل انجام شده قرار گرفته بود و در مقابل امضای معاهده­ي پاریس و از دست دادن قسمتی از مرزهای شرق ایران به نفع بریتانیا ناگزیر بود که در برابر همسایه­ي شمالی نیز که رقیب سیاسی و استعماری بریتانیا بود سر تسلیم فرود آورد، با انعقاد پیمان موسوم به آخال تسلط روسیه را بر سراسر مرزهای از دست رفته شمال شرقی خراسان به رسمیت شناخت.[5]
 
تاثير پيمان آخال بر جغرافيا و اقتصاد ايران
پیمان آخال یکی از قراردادهای تحمیلی است که از سوی دولت روسیه بر ایران تحمیل شد. هر چند اجرای مفاد این پیمان و پروتکل‌های الحاقی آن به دلیل اختلاف­نظرهاي مأموران کميسيون مشترک و تحميلات نماينده­ي روسيه به تدریج محقق شد و سال­ها به درازا کشيد، لکن بر اثر آن سرزمین‌های وسیعی از خاک ایران جدا شد و تأثیرات منفی عمیقی بر سیاست و اقتصاد این کشور برجای گذاشت.
از نظر سیاسی هر چند به باور ناصرالدین شاه تصرف مرو و آخال از سوي روس‌ها، ايران را از تجاوزات ترکمانان مهاجم نجات مي‌داد[6] لکن اين تهاجمات سال‌هاي بعد نيز ادامه داشت و دولت روسيه هيچ اقدامي به منظور پيش‌گيري از آن به عمل نياورد. به دنبال قتل ناصرالدین شاه، اوضاع ایران رو به وخامت بیشتر نهاد و ضعف حکومت مرکزی بیشتر نمایان شد که این امر خودسری ترکمانان مروی و آخالی مقیم اتک را باعث شد؛ تا آنجا که از فرمانبرداری دولت ایران و پرداخت مالیات سرپیچی کردند. بنابراین ایران از پیمان آخال هیچ نتیجه‌ای به دست نیاورد ولی روسیه حداکثر استفاده را نمود.

پیمان آخال همچنین به ضرر ترکمن‌ها بود و با مصالح سنتی قوم ترکمن همخوانی نداشت. میان آنان مرز کشیده شده و با قرار گرفتن در دو کشور مستقل، اتحاد آنان به تفرقه گرایید. ترکمن‌های ایران که بر اساس موافقت‌نامه‌ي دو دولت هر سال برای چراندن گله‌های خود به آن سوی مرز کوچ می‌کردند باید به هر دو دولت مالیات می‌دادند و این موضوع مقامات روسی و ایرانی را در جمع‌آوری مالیات دچار مشکل کرده بود.[7]

به لحاظ جغرافیای سیاسی نیز این پیمان بر ضرر ایران طراحی گردید، زیرا خطوط مرزی کاملا به نفع روسیه تعیین شد و بهترین زمین‌هایی که ظرفیت فوق‌العاده‌ای برای کشاورزی و دامپروری داشتند از ایران جدا گردید. به گفته­ي لرد کرزن «روس‌ها در ضمن انعقاد قرارداد مرزی اولاً کوه‌های بلند مرتفع سرحدی را در مرز خودشان انداختند، سپس سرچشمه رودخانه‌ها را نیز جزء خاک روسیه ثبت کردند که هر وقت اراده نمایند آب را از ده‌های ایران قطع کنند و در نتیجه محصول خراسان را تباه سازند.».[8]

علاوه ­بر این دولت ایران تعهد کرده بود که اجازه ندهد در امتداد رودهایی که وارد خاک روسیه می‌شود، روستای جدید ساخته شود یا اراضی زراعی آن مناطق گسترش یابد یا برای زمین‌های در حال کشت بیش از حد آب مصرف شود. بر اساس این تعهد، نماينده­ي روسيه، کشاورزی در زمین‌های بین دو روستای ينگي قلعه و دربند شرقي را که يک فرسخ مسافت داشت و تقريباً در تمام مواقع سال توسط کشاورزان ایرانی زراعت مي‌شد ممنوع کرد، زيرا گسترش کشاورزي در اين منطقه را باعث کمبود آب در منطقه­ي متعلق به دولت روسيه مي‌دانست. در سال 1314ق نیز قزاق‌هاي روسي در «خان کران»، دو فرسنگي «سرخس ناصري» اقامت گزيده، مجراي آب سرخس ناصري را به سوي سرخس کهنه که در تصرف خودشان بود برگرداندند و سرخس ناصري رو به ويراني نهاد و اين‌گونه ناحيه­ي حاصلخيزي از ايران از مدار و چرخه اقتصادي خارج شد. [9]
 


[1]. موسوی بجنوردی و همکاران؛ دایرة­المعارف بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دایرة­المعارف اسلامی، چاپ پنجم، 1383، ج 1، ص 89
 .[2] شمیم، علی­اصغر؛ ایران در دوره سلطنت قاجار، تهران، زریاب، چاپ دوم، 1380، ص 256
 .[3] مدنی، جلال­الدین؛ تاریخ تحولات سیاسی و روابط خارجی ایران، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ چهارم، 1386، ج 1، ص 401
[4]. شمیم، علی­اصغر؛ پیشین، ص 257
[5]. همان، ص 255
 .[6] مدنی، جلال­الدین؛ پیشین، ج 1، ص 400
 .[7] گلی، امین؛ تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها، تهران، نشر علم، ۱۳۶۶، ص 168
 .[8] کرزن، جرج ناتانیل؛ ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ج 1، ص 198
 .[9] مخبر، محمدعلی؛ مرزهای ایران، تهران، کیهان، چاپ اول، 1324، ص 7

نویسنده :  عباس عمادي


١٠:٥٠ - 1391/12/08    /    شماره : ٩٤٢٧    /    تعداد نمایش : ٩١٥



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :978
کل بازديدها :16847121
بازديدکنندگان آنلاين :2
بازديدازاین صفحه :76885