نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > سیاسی و اجتماعی > اندیشه های اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

وظایف مدیراسلامی باتکیه بروظایف سازمانی

مدیریت از دیرباز، برای جلوگیری از هرج و مرج، رشد و تعالی جامعه، استفاده بهتر از امکانات و رسیدن به مطلوب، به عنوان یک ضرورت برای آدمی مطرح بوده و در اغلب فعالیت های وی جاری بوده است. در سطح خرد و کوچک پیامبر اکرم (ص) ضرورت مدیریت را چنین بیان می فرمایند: "اذا کان ثلاثه فی سفر، فلیؤمروا احدهم": هنگامی که سه نفر در سفر بودند، باید از یک نفرشان فرمان بببرند". بنابراین در جایی که سه نفر نیاز به مدیریت داشته باشند حساب مجموعه های بزرگ تر روشن می شود و ضرورت مدیریت در آنها واضح تر خواهد بود. در این نوشتار سعی شده است از دیدگاه منابع اسلامی وظایف مدیر در سازمان مربوطه خود مورد بررسی قرار گیرد.

وظایف سازمانی:
الف) برنامه ریزی
ضرورت برنامه ریزی قبل از دست زدن به هر کاری، مقتضای عقل انسانی است که فواید زیادی دارد از جمله: کاهش میزان خطا پذیری، استفاده بهینه از منابع و امکانات و ایمنی از ندامت. اولین نکته مهم و حیاتی در فرایند برنامه ریزی "تعیین هدف یا اهداف" است. از ویژگی های خود هدف، این است که بزرگ و عالی باشد. امام علی (ع) فرمودند: من کبرت همته کبر اهتمامه : "هرکس که هدفش بزرگ باشد، تلاش و کوشش او بسیار خواهد بود". از دیگر ویژگی های هدف گذاری این است که اهداف تعیین شده دور از دسترس نباشند، زیرا نه تنها کمکی به رشد و پیشرفت سازمان تحت مدیریت نمی کند بلکه می تواند مانعی بزرگ در راه اهداف سازمانی باشد. امیرالمؤمنین (ع) در مورد آثار سوء تعیین اهداف غیر قابل دسترس می فرمایند: " ده گروه خود را به رنج و بلا گرفتار می سازند، تا اینکه فرمود... . کسی که در پی چیزی است که دست نیافتنی باشد" . بعد از تععین هدف که دارای ویژگی های خاص خود می باشد، طبیعتاً برنامه ریزی در جهت هدفهای تعیین شده به آسانی صورت می گیرد.

ب) استفاده از تجربیات
امام علی (ع) حفظ تجربه را موجب افزایش دور اندیشی و ژرف نگری معرفی کرده و میفرماید: من یجرب یزدد حزما : "هر کس تجربه کند دور اندیش تر می شود". بنابراین، حفظ تجربه های قبلی و استفاده مناسب و بجا از اطلاعات و آمار مربوط به گذشته، میزان صحت و دقت پیش بینی های مربوط به مسائل و موضوعات آینده سازمان را افزایش داده و این امر احتمال خطا و اشتباه را در دوراندیشی ها کاهش می دهد.

ج) استفاده از مشورت دیگران و نظر کارشناس
یکی از شیوه های قرآنی مدیریت، مشورت و رایزنی است. این دستور خداوند متعال است که "و شاورهم فی الامر"معنای این آیه این است که یک رهبر الهی در هر حال نباید با مردم قهر کند: این دستور عالی به مدیران نیز می آموزد که در صورتی مدیری موفق خواهد بود که زیر مجموعه را با خود همراه داشته باشید و این امر با نظر خواهی و احترام به شخصیت آنان به دست می آید. مدیران بایستی نظرات افراد کارشناس و خبره را در مورد آینده و اتفاقات، جمع آوری نموده و نقطه نظرهای آنان را به دقت ارزیابی کنند و به عنوان اساس و مبنای پیش بینی در مورد مسائل آینده سازمان مورد توجه قرار دهند. حضرت علی (ع) در همین ارتباط میفرماید: الحازم لایستبد برأیه : "شخص دور اندیش در رأی و نظر خود، استبداد و خود رأیی به خرج نمی دهد"

د) قاطعیت در تصمیم گیری
قاطعیت به این معنی است که وقتی اطلاعات لازم در مورد یک مسأله جمع آوری شد و بهترین راه حل مشخص گردید و زمینه ی اجرای عمل هم از هر  جهت فراهم شد، بایستی با قاطعیت کامل و ثبات لازم، تصمیم مناسب گرفته شود و با جدیت به مرحله ی اجرا در آید. چنانکه حضرت علی (ع) فرمودند: لا تجعلوا علمکم جهلاً و یقینکم شکاً، اذا علمتم فأعملوا و اذا تیقنتم فأقدموا : "علم خود را به جهل، و یقین خود را به شک تبدیل نکنید، وقتی که دانستید عمل کنید و زمانی که یقین پیدا کردید اقدام کنید".

ه) آینده نگری و عاقبت اندیشی
امام علی (ع) میفرمایند: اذا هممت بأمر فاجتنب ذمیم العواقب فیه : "آنگاه که در مورد کاری تصمیم گرفتی، از عواقب نامطلوب آن اجتناب کن". و در جایی دیگر فرمودند: من نظر فی العواقب سلم من النوائب : "کسی که در پیامدهای کار بنگرد، از گرفتاری ها در امان می ماند"

ن) پرهیز از شتابزدگی
طبیعت انسان مقتضی شتابزدگی است و عواملی چون خود خواهی و خود گرایی، خواهشهای نفسانی اعم از مثبت و منفی، محدودیت های علمی و... باعث شتابزدگی است که انسان را از ارزیابی دقیق موقعیت خود و دیگران باز می دارد. همچنین عدم تصور صحیح و عدم شناخت مقدمات لازم باعث شتابزدگی خواهد شد که این خود، ناشی از جهل و عدم اطلاع کافی از امور است. حضرت علی (ع) در این باره میفرماید: و لاتجعلوا فی امر حتی تتبینوا : "در هیچ کاری شتاب نکنید، تا آن را تبیین و بررسی کنید". عامل دیگری که سبب شتابزدگی می شود، تأثیر پذیری از فشارها و اصرارهایی است که از سوی دوستان، همکاران یا یک شخصیت اجتماعی ذی نفوذ، اتفاق می افتد و باعث می شود که تصمیم عجولانه ای گرفته شود. بنابراین یک مدیر باید با توجه به ضررهای شتابزدگی در عین اینکه عامل تمایلات و محدودیت علمی را کنترل می کند در برابر فشارها و اصرارهای اطرافیان نیز مقاومت کند. لازم به ذکر است که شتابزدگی ضررهای زیادی در پی دارد مانند افزایش و لغزش و اشتباه فرموده حضرت علی (ع) میفرماید: ایاک والعجل فانه مقرون بالعثار : "از شتابزدگی بپرهیزید که شتابزدگی با لغزش همراه  است"

ی) تقسیم کار و شایسته سالاری
همانطور که معمار یک ساختمان، کارهای مختلف را بین کارگران تقسیم می کند، مدیر نیز لازم است کارهای مختلف را بین کارکنان تقسیم نماید. این تقسیم کار دارای فوایدی است از جمله اینکه از تداخل کارها کاسته می شود و نیز زمینه ارزیابی و مسئولیت خواهی از افراد را فراهم می کند. حضرت علی (ع) در توصیه به فرزند بزرگوار خود امام حسن (ع) فرمودند: "برای هر یک از کارکنان خود، کاری تعیین کن تا او را نسبت به همان، مؤاخذه کنی. این کار باعث می شود که آنان، کارها را به یکدیگر واگذار نکنند" . رعایت شایسته سالاری در انتخاب افراد و واگذاری کارها، از مهمترین مسائل در مدیریت است؛ لذا در انتخاب افراد باید نکات زیر را مد نظر داشت: 1ـ اندیشه در صلاحیت افراد قبل از دعوت به کار 2ـ حسن سابقه کاری 3ـ آزمایش افراد. حضرت علی (ع) در سفارش به مالک اشتر فرمودند: "در کارهای کارگزارانت بنگر، سپس آنها را از روی آزمایش به کار برگمار"  4ـ واگذار نکردن امور به افراد تنبل. حضرت علی (ع) فرمودند: لاتتکل فی امورک علی کسلان : "در کارهای خود بر افراد سست و تنبل تکیه نکن"

ز) کنترل و نظارت
کنترل و اعمال نظارت بر عملکرد کارکنان، انجام وظایف سازمانی و اجرای برنامه های ابلاغی یکی از وظایف مدیران و از جمله شرایط موفقیت آنان می باشد. یکی از مهمترین ابزارهای نظارتی، بازرسی است. ضرورت بازرسی برای کنترل عملکرد کار گزاران و اعمال نظارت دقیق بر رفتار آنها است. امام علی (ع) به استانداران خویش دستور می دهد بازرسان و ناظرانی را برای این کار بگمارند. چنانکه می فرماید: "با فرستادن مأموران مخفی، راستگو و با وفا عملکرد کارگزارانت را زیر نظر بگیر"  بازرسی ممکن است به شیوه های گوناگونی انجام گیرد، از جمله بازرسی علنی، بازرسی مستقیم مدیر، و بازرسی مخفی؛ در بازرسی مخفی، مدیر عده ای را در جهت انجام این وظیفه انتخاب می نماید؛ اما کارکنان، متوجه این مسأله نمی شوند. حضرت علی (ع) فایده بازرس مخفی  را چنین بیان می کنند: "بازرسی و نظارت پنهانی تو، سبب می شود که آنها (کارگزان) به امانت داری و مدارای با مردم تشویق شوند"

ر) جلوگیری از رانت خواری اطرافیان و تنبیه آنان
حضرت علی (ع) به مالک اشتر توصیه می کنند "مواظب اطرافیان خود باش و هیچ گونه امتیاز ویژه ای برای آنان قرار نده، طوری که باعث شود دیگر مردم از این کار متضرر شوند"  و نیز به مالک اشتر فرمودند: "همانا برای زمامداران، خواص و نزدیکانی است که خودخواه و چپاول گرند و در معاملات انصاف ندارند، ریشه ستم کاریشان را با بریدن اسباب آن بخشکان و به هیچ یک از اطرافیان و خویشاوندانت زمینی را واگذار مکن"  و در ادامه برای جلوگیری از سوء استفاده ها و تبعیض های اطرافیان به مالک اشتر توصیه نمودند: "هرگز اینگونه مردم (اطرافیان و خواص) در بستن معاهده ای که ضرری بر حق دیگران وارد بسازد با تکیه برتو طمع نکنند، مانند آبیاری مزارع یا زراعت مشترک، که زحمت و مخارج آن را به گردن دیگران بیندازند که در نتیجه، خوشی و امتیاز این خطا کاری برای آنان و عیب و ننگش در دنیا و آخرت از آن تو خواهد بود" .

از توصیه حضرت این نکته مهم حاصل می شود که سیره عملی مدیر باید به گونه ای باشد که اطرافیان خاص طمع نکنند و انتظار نداشته باشند که مدیر امتیاز ویژه ای در اختیار آنان قرار دهد و وقتی اطرافیان پی بردند که مدیر اهل این کار نیست، هیچگاه انتظار و توقع بیجا از او نخواهند داشت. در لزوم تنبیه شدید اطرافیانی که سوءاستفاده نموده اند، حضرت علی (ع) خطاب به مالک اشتر فرمودند: "از همکاران نزدیکت سخت مراقبت کن و اگر یکی از آنان دست به خیانت زد و گزارش ناظران مخفی تو هم آن خیانت را تأیید کرد، به همین مقدار گواهی قناعت کرده؛ او را با تازیانه کیفر کن و آنچه از اموال در اختیار دارد از او پس گیر، سپس او را خوار و خیانت کار بشمار و طوق بدنامی به گردنش بیفکن" .

همچنین ایشان به یکی از کارگزاران حکومتی، که گزارش رسیده بود در بیت المال خیانت کرده است، چنین نوشتند: "صادقانه به خداوند سوگند یاد می کنم که اگر به من گزارش برسد که از غنایم و بیت المال مسلمانان چیزی کم یا زیاد به صورت خیانت برداشته ای، چنان بر تو سخت می گیرم که اندک مال شوی و درمانده برای هزینه عیال، و خوار و پریشان حال" بنا بر این،یک مدیر اسلامی باید به کارگزاران خیانت کار،به ویژه نزدیکان، با جدیت برخورد کند تا درس عبرتی برای سایرین گردد.


 - المتقی هندی، علاءالدین، کنزالاعمال، ج6، ص717
 - آمدی، غررالحکم، ج7850
 - مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج73، ص159
 - آمدی، غررالحکم، ج4910
 - سوره آل عمران، آیه69
 - مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، ج78، ص13
- آمدی، غررالحکم، ج10922
 - همان، ج10926
 - همان، ج10915
 - ترجمه دشتی، محمحد، نهج البلاغه، نامه53، ص584
 - آمدی، پیشین، ج5782
- ترجمه محمد دشتی، همان، نامه31، ص536
 - همان، نامه32، 537
 - آمدی، غررالحکم، ح، 10622
 - محمد دشتی، پیشین، ص578
 - ابن شعبه حرانی، تحف العقول، ص129
- به نقل از پیروز علی آقا، مدیریت در اسلام، ص303
 - همان، ص570
- همان
 - محمد دشتی، پیشین، نامه53
- همان، نامه20

هومن نیکو

به سفارش سازمان تبلیغات اسلامی قم


١٠:١٢ - 1393/01/25    /    شماره : ٢٩٣٦٥    /    تعداد نمایش : ١٢٩٩



خروج





   مطالب مرتبط
 شناسایی جریانهای سیاسی (خبر)
 وقت شناسی سیاسی (خبر)
 جریان های سیاسی قرائت از دین را تغییر می‌دهند (خبر)
 شخصیت سیاسی و عرفانی حضرت امام(ره) (3) (خبر)
 شخصیت سیاسی و عرفانی حضرت امام(ره) (2) (خبر)
 شخصیت سیاسی و عرفانی حضرت امام(ره) (1) (خبر)
 ثابت و متغیّر در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) (4) (خبر)
 ثابت و متغیّر در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) (3) (خبر)
 ثابت و متغیّر در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) (2) (خبر)
 ثابت و متغیّر در اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) (1) (خبر)
 «دین،فتوا،اسلام وشهادت» کلیدواژه های سیاسی (خبر)
بازدیدها
امروز :8106
کل بازديدها :17405234
بازديدکنندگان آنلاين :12
بازديدازاین صفحه :79708