نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > سیاسی و اجتماعی > وحدت اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

بازگشت به قرآن معیار وحدت امت اسلامی


وحدت امت اسلامی از مهم ترین مسایل جهان اسلام است، به طوری که این موضوع، اندیشه ی متفکران و مصلحان جامعه ی اسلامی  را به خود معطوف داشته است و درمیان معیارهای ارائه شده از طرف اندیشمندان، جهت ایجاد وحدت و اعاده ی عزت و شوکت اسلامی، معیار بازگشت به قرآن، با حقیقت سازگارتر است. در این مقاله وحدت امت اسلامی را با توجه به مفهوم بازگشت به قرآن، خصایص ، اسباب ، مبانی و آثار آن مورد بررسی قرار می دهیم.

 

مقدمه:

واژه­ ی «وحدت» ، واژه ای وزین و پر مغز است که آثار ترقی وتعالی آن، در طول تاریخ تمدن بشر بر کسی پوشیده نیست و در مقابل، واژه ی«تفرقه» یا «پراکندگی» واژه ای است نامقدس که یاد آور ظلمت و تخریب هر نوع اتحاد و انسجام می باشد.

اما معیار  وحدت و انسجام باید بر اساس چه اصول و مبانی باشد؟ آیا ارائه ی هر نوع معیار وحدت، وصف استمرار و استقامت را در پی دارد؟

در طول تاریخ زندگی بشر ، از طرف اندیشمندان و صاحب نظران، معیارهای مختلف و متعددی جهت تحقق مفهوم وحدت ارائه شده است. معیارهایی همچون: وحدت براساس منافع قومی و ملی، جغرافیایی ، سیاسی و طبقاتی. اما در نهایت، بیشتر این ملاک ها یا توفیق در این مهم پیدا نکرده یا دامنه ی موفقیت آنها گذرا و ناپایدار بوده است.چه آنکه بنای چنین اصولی برای رسیدن به وحدت متزلزل بوده و به دلها راه نیافته است.

پس کدام اصول و معیار است که وحدتی پایدار و تمدن ساز را برای بشر به ارمغان می آورد و سعادت دنیوی و اخروی آنان را تضمین می کند و آنان را به امت واحده مبدل می سازد؟

عقل و تجربه ی بشری در طول تاریخ هستی خویش ، ثابت کرده است که هر نوع وحدتی که بر اساس ایمان به خدای بی همتا باشد، وحدتی پایدار و سعادت آور است، به طوری که صفات عداوت و کینه توزی را به دوستی ، محبت و برادری مبدل می سازد. از این روست که خدای –عزوجل-می فرماید:

«(‏وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ‏)[آل عمران:103]

( و همگی به ریسمان خدا چنگ بزنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود یاد کنید، که دشمنان [همدیگر] بودید، آنگاه بین دل های شما الفت داد، آنگاه به [فضل و] نعمت او [با یکدیگر] دوست شدید و بر لبه ی گودالی از آتش بودید و شما را از آن باز رهانید. خداوند بدین سان آیاتش را برای شما روشن می سازد که راه یابید).

بر اساس معیار ایمان به خدای –عزوجل- است که شخص مؤمن، صفت اخلاقی ایثار را در زندگی برادر دینی خویش، پیشه ی خود می سازد: (وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ۚ وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَـٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ َ) [حشر:9]

(و [دیگران را] بر خودشان ولو نیازمند باشند ترجیح می دهند و کسانی که از آز نفس خویش مصون باشند، اینانند که رستگارند).

آری، وحدت در سایه ی ایمان به خداوند بی همتا یعنی دین آن ذات باری تعالی. همان گونه که خداوند متعال می فرماید:

(شَرَعَ لَكُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصَّىٰ بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَىٰ ۖ أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ) [شوری:13]

(از دین آنچه که نوح را به آن فرمان داده بودند و آنچه که به تو وحی کرده ایم و آنچه که ابراهیم و موسی و عیسی را به آن فرمان داده بودیم برایتان مقرر داشت [با این مضمون] که: دین را بر پا دارید و در آن اختلاف نورزید).

و بر همین مبنا باید وحدت امت اسلامی را در دایره ی دین اسلام جویا شد؛ دینی که عاری از هر نقص و عیبی است و از طریق آن، حجت بر انسان ها اتمام شده است: (الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا) [مائده:3]

( امروز دینتان را برای شما کامل کردم و نعمت خویش را بر شما تمام نمودم و اسلام را [به عنوان] دین برای شما پسندیدم).

پرسش هایی که در این رابطه مطرح می شود، آن است که اگر دین اسلام، دین وحدت بخش است، پس وجود مذاهب و مکاتب متعدد و گاهی متضاد میان پیروان امت اسلامی را چگونه باید تفسیر گردد؟ اگر دین خداوند- عزوجل- دینی سعادت آور باشد، پس چرا این بحران سیاسی، اجتماعی و دینی در تاریخ زندگی مسلمانان ملاحظه می شود؟! کدام بخش از دین، معیار وحدت قرار می گیرد؟

قرآن؟ سنت رسول الله ص؟ یا هر دو با هم؟ و یا اجتهاد فقیهان؟

اینها، مجموعه ای از پرسش های بنیادینی است که باید در پی پاسخ درستی به آن ها بود. اندیشمندان و پیشگامان نهضت اسلامی، برآنند که امت اسلامی، به شرطی عزت ، شوکت، سلطه و سعادت خویش را باز خواهند یافت که به مفهوم واقعی قرآن بازگردند که از آن تعبیر به «بازگشت به قرآن » می شود و ما در این مقاله به بحث و بررسی تفصیلی این موضوع می پردازیم.

در این مقاله شش بحث عمده مطرح می شود:

1- مفهوم قرآن.

2-  خصائص قرآن به عنوان مبانی اعتماد به مرجعیت قرآن.

3- مفهوم بازگشت به قرآن.

4 - اصول و اهداف طرح بازگشت به قرآن.

5- اسباب طرح بازگشت به قرآن.

6- آثار و مبانی وحدت آفرین بازگشت به قرآن.

اکنون در این مقاله به بسط و شرح هر یک از مطالب پیش گفته می پردازیم:

1- مفهوم قرآن:

1-1-مفهوم قرآن در لغت: درباره ی مأخذ اشتقاق لفظ( قرآن) آرای مختلفی ارائه شده است که آیا این لفظ از نوع مهموز است و یا غیر مهموز؟ جمعی برآنند که این لفظ اسم علم می باشد برای ( کتاب الله)، همانند دو لفظ تورات و انجیل و بنا بر قول جمعی دیگر، برگرفته از لفظ (قرن) به معنای مقارنه و نزدیکی چیزی به چیز دیگر که بر اساس این مفهوم لفظ قرآن غیر مهموز است. اما جمعی دیگر برآنند که قرآن لفظ مهموز است بر وزن ( فُعلان) برگرفته از ( القَر ء ) به معنای جمع شدن و بنابر قولی دیگر مشتق از ( قرأ) به معنای تلاوت می باشد که قول اخیر راجح است. ناگفته نماند که عرب جاهلی، لفظ (قرأ) را به معنای تلاوت نمی دانستند، بلکه از آن تعبیر به نازایی حیوان می کردند.

 ( ابن منظور ، 1408ق :11/78 و پس از آن، زرکشی ،1427 ق : 1/278، خطیب بغدادی ، بی تا : 2/62، سیوطی، 1411 ق :1/ 178 و پس از آن، صبحی الصالح ، 2009 م : ص 17-19).

 

1-2 –مفهوم قرآن در اصطلاح:

قرآن ، کتاب آسمانی، دارای اسمای دیگری نیز از جمله :

فرقان: [فرقان:1] ، ذکر: [انبیا: 50] و تنزیل: [شعرا:192]  می باشد و تعریف اصطلاحی قرآن عبارت است از: « کلام معجزه ای که بر پیامبر اکرمص نازل آمده و به طور تواتر به ما رسیده و در مصاحف مکتوب است و با تلاوت آن، عبادت حاصل آید»( صبحی الصالح، 2009 م : ص 21).

 

2- خصائص قرآن به عنوان مبانی اعتماد به مرجعیت قرآن:

مراد از خصایص قرآن در این جا، صفات خاصی است که قرآن را از کتاب های دیگر متمایز می گرداند و این مفهوم، منطبق بر معنای لغوی خصیصه نیز می باشد. چه آنکه خصیصه در لغت به معنای صفتی است که کتاب های دیگر، فاقد آن صفات هستند؛ به طوری که این صفات ممیزه به سبب قوت و شوکت خویش موجب شده است تا قرآن به عنوان تنها مرجع و منبع قابل استناد و اعتماد در امور و شؤون امت قرار داده شود.

ورود به بحث « خصائص قرآن»، همانند جامعیت (یوسف: 111 و نحل: 89)، جاودانگی (فصلت : 42 و مائده : 3)، جهانی بودن /  شمولیت( انبیاء: 107 ، قلم: 52 ، سبأ: 28 ،  اعراف: 158، فرقان:1، حجرات:13، نساء:1)،  مصونیت از تحریف (الحجر: 9، فصلت: 42) و معجزه بودن ( بقره:23، روم: 1-5)، از آن جهت قابل اهتمام است تا ثابت شود که قرآن دارای اصول و مبانی مستحکمی است که بنای هر حکمی بر آن، همراه اعتماد و یقین است، نه اضطراب و ظنون و به همین دلیل است که قرآن کریم به عنوان مرجع اصیل و متفق همگان در حل امور و شؤون امت تحت عنوان (بازگشت به قرآن) مطرح می شود.

 

3- مفهوم بازگشت به قرآن:

« بازگشت به قرآن» عنوانی که محور اصلی و شعار بزرگترین جریان های فکری و اصلاحی در طول تاریخ اسلام خاصه در سده ی اخیر قرار گرفته است، جایگاه ویژه ای در علوم قرآنی و اندیشه ی اصلاحی یافته است. از آن رو که جریان های فکری در طول تاریخ، مفاهیم مختلفی از «بازگشت به قرآن» ارائه داده اند، ناگزیر در این مقام باید مفهوم دقیق و مورد نظر «بازگشت به قرآن» را تعیین و تبیین نمود تا در بین مفاهیم مختلف این محور، خلط ایجاد نشود.

از جمله پرسش های عنوان این موضوع عبارتست از: مراد از بازگشت به قرآن و هدف از طرح این شعار چیست؟ پیامدهای این شعار چیست؟ شرایط تحقق آن کدام است؟ این مجموعه ای از پرسش های بنیادینی است که در باب بازگشت به قرآن مطرح می گردد. در این مطلب و مطالب پس از آن به پاسخ این پرسش ها می پردازیم.

بازگشت به قرآن در طول تاریخ اسلامی دارای مفاهیم متعددی بوده است که ما بارزترین آنها را در این مقاله بیان می کنیم و سپس مفهوم مورد نظر خویش را در بین این مفاهیم تعیین و تبیین     می کنیم.

مشهورترین و برجسته ترین مفهوم «بازگشت به قرآن» عبارتست از :

3-1-    بازگشت به قرآن به معنای قلمداد نمودن قرآن به عنوان تنها مرجع تشریع:

بر این اساس، دیگر منابع متعارف تشریع همانند سنت، اجماع و ... در مفهوم دین از آن بهره گرفته نمی شود. از جمله ادله ی این دسته از عالمان آن است که احادیث به لحاظ سند، قابل اعتماد نیستند؛ چه آنکه در طول تاریخ، جهت محقق شدن مصالح شخصی، مورد جعل قرار گرفته است.

 

حسن حنفی از اندیشمندان معاصر ( 1935 م -) درباره ی احادیث می نویسد: «قدتم تدوینه و جمعه- کما یقول – بلا سند شرعی. و قدتم ذلک ، بناء علی أهداف سیاسیة ... و هکذا دخل الحدیث فی متون المعرکة السیاسیة و من ثم وجب اسقاطه کمصدر للتشریع و العودة الی القرآن وحده و القرآن وحده.»( مقدمه ی حسن حنفی بر قاسم احمد ، 1997 م : ص 8).

یعنی « جمع آوری حدیث – همان گونه که وی می گوید – بدون سند شرعی و بر اساس مصالح سیاسی انجام گرفت و از این روست که باید احادیث را فاقد مرجع تشریع دانست و باید به تأکید، قرآن را به عنوان  تنها مرجع ، قلمداد کرد».

چنین تلقی و برداشت از دین، خطر آفرین است. چه آنکه موجب تخریب بخش بزرگی از دین – یعنی سنت- می گردد. چنین بدبینی افراطی و مطلق نسبت به احادیث، به دور از انصاف و فاقد   شیوه ی علمی است. آری، شکی نیست که انبوهی از احادیث موضوع (جعلی) به اسباب مختلف تاریخی و سیاسی در دایره ی سنت دخیل بوده است. اما از سویی دیگر نباید تلاش های بی وقفه ی دانشمندان دین در حوزه ی حدیث شناسی را نادیده گرفت که با ارائه ی قواعد و ضوابط خاصی تحت عنوان «علم الرجال» توانسته اند تا حد زیادی سره را از ناسره تمییز دهند؛ هرچند که باب نقد متن احادیث به اندازه ی نقد سند توفیق نیافته است. احادیث فراوانی در میدان سنت وجود داردکه به سبب تواتر معنوی در صحت آن، اتفاق نظر وجود دارد. پس نمی توان به سبب وجود جمعی از احادیث موضوع و جعلی تمام «سنت» رسول الله ص را متهم ساخت، بلکه به قضیه باید به میزان حق نگریست. بر همین مبنا، چنین تلقی از بازگشت به قرآن، وحدت آفرین نیست، بلکه عملا موانعی بر سر راه خواهد داشت.

3-2-    بازگشت به قرآن به معنای اهتمام به قرآن از طریق خارج ساختن آن از مهجوریت ظاهری:

در این مفهوم، قرآن را باید از دست گورستان ها و تزئین طاقچه ها نجات داد و آن را به میدان جامعه آورد و همانند دروس دیگر ( فقه، اصول، منطق، فلسفه، و....) جزء برنامه ی کتاب های آموزشی قرار داد و روزانه باید آن را دید و خواند و شنید.

(ر.ک: بسته کار، 1378ش: ص 186، اسفندیاری، 1383 ش: ص 331، مرادی، 1387 ش، ص70).

از خصائص این نوع تلقی از بازگشت به قرآن، توجه به فنون گوناگون قرآن همانند: تجوید، بلاغت و معانی و به طور خلاصه ابعاد لغوی قرآن است. و این شیوه، مخالفتی با دیگر منابع تشریع همانند سنت و غیره ندارد.

این نوع تلقی و برداشت از بازگشت به قرآن نیز نمی تواند امت اسلامی را از وضع نابسامان کنونی نجات دهد و موجب وحدت بین امت اسلامی شود. هرچند که وجود چنین شیوه ای در جامعه ی اسلامی ضروری است، اما کافی نیست. وجود حافظان فراوان و قاریان خوش الحان و اساتید فنون لغوی، از تجوید گرفته تا بلاغت و معانی و ادبیات عرب و نیز برنامه های متعدد و فراوان مربوط به آموزش قرآن و مسابقات بین المللی قرآن در  اغلب کشورهای اسلامی، مؤید و شاهد این مدعاست. اما همانگونه که می بینیم، جامعه ی اسلامی ما همچنان در نابسامانی و بحران دینی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی بسر می برد و اختلاف در بین امت اسلامی تا حد خونریزی پیش رفته است. بر این اساس چنین مفهوم بازگشت به قرآن، کار ساز و وحدت بخش نخواهد بود.

3-3-    بازگشت به قرآن به معنای تحصیل تجربه ی دینی با قرآن:

در این مفهوم هر آن کس که با مراجعه به قرآن کریم، تجربه ای حاصل نماید،  در حقیقت بازگشت

به قرآن تحقق یافته است. ( شبستری، 1378 ش : ص 181)

این مفهوم نیز که مبتنی بر آثار و نتایج بازگشت به قرآن است، ابزار بازگشت به قرآن را بیان نکرده است، بلکه در پی آثار آن بدون ذکر وسایل و شیوه های آن است و در حقیقت با چنین تلقی از مفهوم بازگشت به قرآن، نمی توان در خدمت اهداف عالیه ی وحدت قرار گرفت و فاقد جنبه ی عمومی است.

3-4-    بازگشت به قرآن به معنای در اولویت قرار دادن آن برای تشریع احکام و عمل به مفاهیم فردی و اجتماعی آن با تأکیدبر هدایتگری قرآن و خرافات زدایی:

در این مفهوم، قرآن در مرتبه ی نخست تشریع قرار دارد و این نوع تلقی از بازگشت به قرآن به مفهوم حذف دیگر مراجع تشریع، همانند (سنت) نیست. بلکه، موضوع سخن، اولویت در تشریع با تصحیح و اصلاح زوائد موجود در تفاسیر قرآنی و تأکید بر هدایتگری قرآن و نیز دقت در صحت و سقم احادیث است.

بازگشت به قرآن به این مفهوم،محور شعار نهضت های اسلامی بخصوص در سده  ی اخیر قرار گرفته است. سید جمال الدین افغانی و شیخ محمد عبده و محمد رشید رضا از پیشگامان این شعار اصلاحی می باشند و همین مفهوم بازگشت به قرآن است که در معیار وحدت امت اسلامی مورد توجه است.

استاد مطهری- رحمه الله- درباره ی نهضت بازگشت به اسلام که محور شعار سید جمال الدین قرار گرفته بود، می نویسد:« بازگشت به اسلام نخستین و دور ریختن خرافات و پیرایه ها و سازو برگ هایی که به اسلام در طول تاریخ بسته شده است. بازگشت مسلمانان به اسلام نخستین، از نظر سید، به معنای بازگشت به قرآن و سنت معتبر وسیره ی سلف صالح است. سید در بازگشت به اسلام، تنها بازگشت به قرآن را مطرح نکرده است. زیرا او به خوبی می دانست که خود قرآن، رجوع به سنت را لازم شمرده است» (مطهری ، 1376 ش: ص 21 -22).

شیخ محمد عبده–رحمه الله- ضمن بیان بعضی از اسباب بازگشت به قرآن، مفهوم آن را چنین بیان می کند:«ما برآنیم که ضعف و عقب ماندگی مسلمانان و نیز از دست رفتن قدرت آنان، ناشی از رویگردانی آنان از هدایت قرآن است. عزت، قدرت و کرامت آنان فقط با رجوع به هدایت قرآن و چنگ زدن به ریسمان آن، قابل دستیابی است. مفاهیم آیات قرآنی نیز بر این قضیه دلالت دارد. این در صورتی تحقق می یابد که بر احیای زبان قرآن اتفاق و تأکید گردد»

(عبده و رشید رضا / مقدمه ، 1414 ق : ص 4)

امام خمینی –رحمه الله _ نیز در وصیت نامه ی خویش، قرآن را کتاب زندگی  هدایت و وسیله ی وحدت بین مسلمانان دانسته است، آنجا که می فرماید: «هرچه این بنیان کج به جلو آمد، کجی ها و انحراف ها افزون شد تا آنجا که قرآن کریم را که برای رشد جهانیان و نقطه ی جمع همه ی مسلمانان [است] .... چنان از صحنه خارج نمودند که گویی نقشی برای هدایت ندارد و کار بجایی رسید که نقش قرآن به دست حکومت های جائر و آخوندهای خبیث بدتر از طاغوتیان، وسیله ای برای اقامه ی جور و فساد و توجیه ستمگران و معاندان حق تعالی شد و مع الاسف به دست دشمنان توطئه گر و دوستان جاهل، قرآن، این کتاب سرنوشت ساز، نقشی جز در گورستان ها و مجالس مردگان نداشت و ندارد و آنکه باید وسیله ی جمع مسلمانان و بشریت و کتاب زندگی آنان باشد، وسیله ی تفرقه و اختلاف گردید و یا به کلی از صحنه خارج شد»( خمینی، 1378 ش : ص 4).

 

4- اصول و اهداف طرح بازگشت به قرآن:

پیشگامان نهضت بازگشت به قرآن، فقط به طرح شعار خویش تحت عنوان (بازگشت به قرآن)

بسنده نکردند، بلکه اصول، مبانی، اهداف و راهکارهای آن را نیز در ضمن آثار خویش تبین نمودند.

حقیقت آن است که راستجویان، سالکان طریق حق و اصلاح، برای آنکه اصول، خصائص عملی و اهداف این نوع مفهوم بازگشت به قرآن را دریابند، ناگزیر باید به آثار صاحبان این اندیشه باز گردند تا از تجربه ی اصلاحی آنان، مبنی بر بازگشت به قرآن بهره مند شوند.

به نظر می رسد که قرائت متفکرانه ی آثار شیخ محمد عبده و محمد رشیدرضا ، بهترین و     شفاف ترین طریقه برای وصول به مفهوم بازگشت به قرآن و اصول، خصائص عملی و اهداف این نهضت محسوب می شود. اکنون به بیان اجمالی برخی از خصائص (اصول و اهداف) بازگشت به قرآن        می پردازیم:

4-1-قرآن به عنوان کتاب هدایت و ارشاد:

یکی از اصول و اهداف بازگشت به قرآن، هدایتگری این کتاب آسمانی است و هرآنچه که، این کتاب بزرگ الهی را از جنبه ی ارشاد و هدایتگری انسانها بدور بدارد، در حقیقت از اصل و هدف آن بدور مانده است. این اصل قرآنی را در اندیشه ی شیخ محمد عبده ملاحظه می کنیم، به طوری که بیان می کند:

«آن نوع تفسیری از قرآن، مطلوب ماست که فهم دین را محقق سازد، به طوری که این کتاب، عبارتست از مجموعه ی دستور العمل دینی که مردم را به سعادت دنیا و آخرت رهنمون سازد و مقصود والای دین (از برداشت مفاهیم قرآنی ) نیز همین است و هر آنچه که غیر آن باشد پیرو یا وسیله ی وصول به آن است».  (عبده و رشید رضا ، 1414 ق: 1/17).

بر اساس اصل ارشاد و هدایتگری قرآن کریم در نهضت بازگشت به قرآن، اجتناب از مصادیق ذیل لازم می باشد:

 

أ‌-اجتناب از هر نوع تفسیر خشک و بی روح که موجب دوری از هدف خداوند متعال و قرآن گردد.

از جمله ی این تفاسیر، تفسیرهای ادبی است که متأسفانه به لحاظ تطویل و تفصیل در فنون و نکات ادبی، هدف اصلی از نزول قرآن که همان هدایت و ارشاد باشد، تحت الشعاع این مباحث قرار می گیرد.

(ر.ک. عبده و رشید رضا، 1414 ق: 1/24 و پس از آن، خمینی، 1378 ش: ص 218 و پس از آن)

ب_ اجتناب از ورود به مسائل پیچیده ی فقهی، اصولی، کلامی و همانند آن

(ر.ک. عبده و رشید رضا، 1414 ق: 1/7)

در جمعی از تفاسیر، مجموعه ای  از مسایل فقهی، کلامی و علمی ملاحظه می کنیم که جنبه ی ارشادی و هدایتگری قرآن را به حاشیه برده اند. تعداد آیات فقهی قرآن تقریباً بالغ بر 500 آیه می گردد و این رقم در مقابل 6000 و اندی آیه، رقم اندکی است و این امر، دلالت بر آن دارد که غرض از نزول قرآن، چیزی والاتر از مسایل جزئی است و آن همانا، جنبه ی هدایتگری آن است.

ج- اجتناب از استعمال قرآن در امور خرافی.

پیشوایان نهضت های اسلامی، خاصه شیخ محمد عبده، قرآن را کتاب هدایت و ارشاد می دانند و بر همین اساس، شیخ محمد عبده، کسانی را که درباره ی قرآن بدون فهم معنای آن، مبالغه می کنند و یا آن را در امور خرافی استعمال می کنند، انتقاد می کند و بر همین مبنا نیز، حرکات و اقوال هیجانی مستمعان صوت قرآنی را بدون فهم معانی آن نمی پسندد. چه آنکه وی سبب هیجانات موجود در مجالس قرائت قرآن را، ناشی از نغمات بدون فهم معانی آن می داند.

(همان: 1/27 و پس از آن و نیز غزالی، 1411 ق: ص 186).

امام خمینی نیز در وصیت نامه یخویش می نویسد: «مع الاسف به دست دشمنان توطئه گر و دوستان جاهل، قرآن، این کتاب سرنوشت ساز، نقشی جز در گورستان ها و مجالس مردگان نداشت و ندارد و آن که باید وسیله ی جمع مسلمانان و بشریت و کتاب زندگی آنان باشد، وسیله ی تفرقه و اختلاف گردید ویا به کلی از صحنه خارج شد».(خمینی، 1378 ش: ص4).

استاد مطهرینیز نهضت سید جمال الدین را چنین معرفی می کند: «بازگشت به اسلام نخستین و دور ریختن خرافات و پیرایه ها و ساز و برگ هایی که به اسلام در طول تاریخ بسته شده است».

(مطهری، 1376 ش: ص 21).

4-2-    بازگشت به عصر تشریع قبل از ظهور مذاهب برای فهم دین.

 (ر ک: عماره، 1414 ق: 1/183،شکعه،1416ق:کل کتاب)

منادیان بازگشت به قرآن، برآنند که مسلمانان صدر اسلام، دارای صحیح ترین فهم دین بودند و آنان جلوه ی حق و عدالت، فهم و اخوّت و مترجم عملی کتاب آسمانی بودند و دین را به طور صحیح و غیر واسطه و بدون شائبه از منبع اصلی آن و بدون تقلید اخذ می کردند و به همین دلیل یکی از ابعاد فکری نهضت های اسلامی، سازگاری با نظریه ی «اسلام بدون مذاهب» می باشد.

نکته ی مهمی که درباره ی بازگشت به عصر تشریع قبل از ظهور مذاهب، باید به آن توجه کرد، آن است که تطبیق عملی این اصل، بدون وجود زمینه ی علمی، خطر آفرین است. بدین معنا که شرط مراجعه ی مستقیم به نصوص دینی برای استنباط احکام- به خصوص احکام فقهی- وجود توانایی علمی لازم و مناسب در شخص، از قبیل: آگاهی از قواعد ادبیات عرب، زبان و حال مخاطبان زمان نزول، اسباب نزول، همسویی با فطرت و عقل انسانی و نیز آگاهی از علوم حدیث به لحاظ سند و متن می باشد.

 از این روست که استاد محمد غزالی –رحمه الله- اندیشمند معاصر، استنباط احکام دین را با رجوع مستقیم به نصوص دینی، از جمله قرآن کریم، بدون توانایی لازم خطرناک، بلکه از آفت های نهضت علمی جهان اسلام معاصر بر می شمارد و می نویسد:

تقلید فقهی، بهتر از این نوع شیوه ی برداشت دینی است. چه آنکه از خصوصیات بارز این نوع شیوه ی غیر علمی، نوعی جرأت، تکبر و حمله به پیشوایان مذاهب، بلکه حمله ی همه جانبه به تاریخ است. «تابعین» چنین روشی را هرگز پیش نگرفته اند. برای آگاهی از دیدگاه سلف، ناگزیر باید به دیدگاه یاران رسول الله رجوع کرد تا به شیوه ی برداشت آنان از احکام پی برد. (ر. ک: غزالی، 1411 ق: ص 209 و 252).

آنچه که در این باره می توان قضاوت کرد، آن است که رجوع مستقیم به نصوص دینی، مشروط بر توانایی علمی لازم در شخص استنباط کننده است و در غیر این وجه، پیروی آگاهانه و از روی دلیل یا استفسار از متخصصان امری، ضروری است.

 

4-3-    قرآن به عنوان مرجع نخست تشریع (اولویت در تشریع)

مراد از اولویت قرآن در تشریع، آن است که مناط و معیار در تشریع احکام، قرآن است نه اجتهاد فقیهان مبنی بر روایات غیر معتمد یا اسرائیلیات. بر اساس این اصل، قرآن به عنوان معیار احکام قرار می گیرد و مذاهب بر اساس آن، سنجیده می شوند و عکس آن، مقبول نیست.

دلیل چنین رویکرد به اولویت تشریع قرآن، آن است که نصوص غیر قرآنی، دارای هیچ گونه حصانتی نیستند، حصانتی که بالاتر از مقام و منزلت عقل باشد و به همین سبب است که شیخ محمد عبده درباره ی احادیث می نویسد: «سند حدیثی که خود، به رجال آن واقف نیستم و به خصوصیات مربوط به (ثقه) بودن آن ناآگاهم، چه ارزشی دارد؟ وثوق و اعتماد به رجال احادیث فقط به گونه ی تقلید از مشایخ نقل شده است.» (عمار، 1414 ق: 1/183).

4-4-    عدم ورود به تفسیر الفاظ مبهم در قرآن و حمل آن بر ظاهر:

در قرآن کریم جمعی از الفاظ و مفاهیم به طور اجمال وارد شده اند و منادیان نهضت اسلامی از

جمله شیخ محمد عبده و محمد رشید رضا برآنند که چنین الفاظی باید به ظاهر خویش تفسیر گردند و از تأویل و توجیه آن، بدون دلیل قوی باید اجتناب ورزید. از جمله ی این مفاهیم، مسائل مربوط به آخرت است، همانند: صراط، میزان، جنت، نار، لوح محفوظ، الکرام الکاتبین، حروف مقطعه یا رمزی و همچنین قصه های قرآنی(شحاته، بی تا: ص 183).

4-5-    اهتمام و تأکید بر عقل در تفسیر قرآن:

سید جمال الدین افغانی به دلیل توانایی و تخصص در علوم عقلی، همانند منطق و فلسفه، توانست بر جمود فکری و تعصب ناشی از تقلید و گرایشات رهبانیتِ جمع اندکی از عالمان معاصر خویش مؤثر واقع شود. از جمله ی این عالمان، می توان به شیخ محمد عبده و محمد رشید رضا- شاگرد شیخ محمد عبده- اشاره کرد که هر دو از سالکان طریقه ی صوفیه بوده اند.

اینجاست که از چنین نهضتی می توان به میانه ی بین معتزله ی عقلی و سلفیت نصّی تعبیر کرد.

(عبده و رشید رضا، 1414 ق: 1/7،قاسم محمد، 2009 م: ص 20، عماره، 1414 ق: 1/187 و پس از آن).

4-6-    اهتمام به سنتهای الهی در نظام هستی و تاریخ زندگی بشر و نیز توجه به مسائل اجتماعی و مقاصد شریعت در آیات قرآن:

بر اساس دیدگاه منادیان بازگشت به قرآن، اهتمام به سنت الهی (قانون خداوند متعال) در آیات قرآن مربوط به نظام هستی (از قبیل: آسمان، زمین، ماه و خورشید، طبیعت) و نیز سنت الهی در تاریخ زندگی انسان ها و عبرت از آنها و نیز اهتمام به مسائل اجتماعی قرآن و حکمت از تشریع احکام، برای تحقق طرح (بازگشت به قرآن) ضروری است.

(شحاته، بی تا: 105 و پس از آن، عبده و رشید رضا، 1421 ق: ص 167 و پس از آن)

- اسباب طرح بازگشت به قرآن:

در باب بازگشت به قرآن، پرسشی که مطرح می شود، آن است که اسباب طرح بازگشت به قرآن از طرف پیشگامان نهضت اسلامی چه بوده است؟ به بیانی دیگر چه انگیزه هایی موجب شده است تا این نظریه به عنوان راه حل متقن و معتمد، جهت وحدت امت اسلامی مطرح گردد؟ پاسخ به این پرسش بنیادین را در سه اسباب ذیل خلاصه می کنیم:

1-       طرح بازگشت به قرآن برای اصلاح مسائل سیاسی و اجتماعی

بحران و ضعف سیاسی و اجتماعی مسلمانان در برهه ای از تاریخ امت اسلامی، خاصه در سده ی اخیر چنین اقتضا می نمود که اندیشمندان و مصلحان جامعه ی اسلامی، در پی راه حلی برای بازیابی عزت، شوکت و قدرت اسلامی باشند. از این جهت، آنان راه حل خویش را برای خارج شدن از اینبحران سیاسی- اجتماعی، بازگشت به قرآن می دانستند.

شیخ محمد عبده از جمله نخستین پیشگامان این اصلاح، در این باره چنین اظهار می کند: «ما برآنیم که ضعف و عقب ماندگی مسلمانان و نیز از دست رفتن سلطه ی آنان، ناشی از رویگردانی آنان از هدایت قرآن است. عزت، قدرت و کرامت آنان فقط با رجوع به هدایت قرآن و تمسک به ریسمان آن، قابل دستیابی است. مفاهیم آیات قرآنی نیز بر این قضیه دلالت دارد و این، فقط در صورتی محقق می گردد که بر احیای زبان قرآن، اتفاق و تأکید گردد.»    (عبده و رشیدرضا، 1414 ق: ص 4 و پس از آن).

محمد غزالی، متفکر اسلامی معاصر نیز سبب ضعف و سقوط سیاسی و اجتماعی مسلمانان را، دوری آنان از مفاهیم واقعی قرآن می داند. وی می نویسد: «اگر مسلمانان به [مفاهیم] قرآن با دقت و درستی می نگریستند، هرگز گرفتار تسلیم، سقوط، استبداد سیاسی و ظلم اجتماعی نمی شدند. برای جلوگیری از سقوط، کافی بود که از واقعیت های اقوام پیشین در قصه های قرآنی عبرت بگیرند. ولی از آنجا که [مسلمانان] قرآن را از زندگی خویش کنار گذاشتند، مشکل آنان نیز آغاز شد» ( غزالی،1411 ق: ص231).

امام خمینی نیز می نویسد: «مشکلات مسلمین زیاد است. لکن مشکل بزرگ مسلمین این است که قرآن کریم را کنار گذاشته اند و تحت لوای دیگران درآمده اند. قرآن کریم که می فرماید: (واعتصموا بحبل الله جمیعاً و لا تفرقوا) [آل عمران: 103] ما اگر همین یک آیه را، مسلمین اگر همین یک آیه را عمل به آن بکنند، تمام اشکالات اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و همه چیزشانبدون تشبث به غیر، رفع می شود»( خمینی،1362 ش: 13/123).

همچنین دیگر متفکران اسلامی و پژوهشگران، ضعف یا سقوط سیاسی و اجتماعی را از مهمترین اسباب طرح بازگشت به قرآن دانسته اند و به علت اهتمام به قضیه، آثاری را تحت همین عنوان (العودة الی القرآن/ بازگشت به قرآن) تدوین کرده اند و در آن برای حل این بحران بر عنوان (بازگشت به قرآن) تأکید کرده اند.

(ر.ک. قاسم،احمد،1997م: اشکوری، 1377 ش، مرادی، 1387 ش، خرمشاهی، 1364ش).

2- طرح بازگشت به قرآن برای اصلاح اعتقادات دینی و بدعت زدایی و خرافات گریزی:

گاهی خرافات، بدعت ها و اعمال شرک آمیز مبنی بر تفاسیر نادرست و تأویلات شیطانی در عقیده ی صحیح دینی نفوذ پیدا کرده و حقیقت دین در لابه لای غبارهای گذر زمان و دخالت های فرهنگی و سیاسی مدفون می شود. در این جاست که مصلحان جامعه به ازاله ی خرافات، اساطیر و بدعت ها، بر اساس بازگشت به مفاهیم توحیدی قرآن مبادرت می ورزند که هدف نهایی از این امر، پاکدینی است.(ر.ک. مرادی، 1387 ش: ص 77)

استاد مطهری نیز از جمله اهداف اصلاح طلبانه ی سید جمال الدین را تحت عنوان ذیل بیان می کند: «بازگشت به اسلام نخستین و دور ریختن خرافات و پیرایه ها و ساز و برگ هایی که به اسلام در طول تاریخ بسته شده است.» (مطهری، ب1376 ش: ص21)

3 – بازگشت به قرآن برای اصلاح ناپایداری و ضعف موجود در بخشی از احادیث:

ورود احادیث موضوع (جعلی) و نیز احادیث ضعیف در حوزه ی دین، موجب گشته است تا دین اسلام به مذاهب و مکاتب مختلف و گاهی متضاد مبدّل شود.

عالمان و پژوهشگران دینی دربارهی بررسی صحت و سقم رجال احادیث (سند) سنگ تمام گذاشتهاند. اما اهتمام آنان به نقد متن حدیث به مراتب کمتر از نقد سند حدیث میباشد. همین امر باعث شده است که قواعد و ضوابط مربوط به نقد متن احادیث در مقایسه با نقد سند احادیث بسیار ناچیز باشد.

همچنین پژوهشگران دربارهی نقد متن، پژوهشهای تطبیقی قابل ملاحظهای انجام ندادهاند و در نقد متن از دانشهای دیگر از قبیل تجارت، پزشکی، جامعه شناسی کمتر استفاده شده است.

(ر.ک. مهریزی، 1381ش: ص 30)

بررسی سند احادیث (علم الرجال) بدون نگاه به متن حدیث، موجب می گردد که بسیاری از احادیث موضوع یا ضعیف به عنوان احادیث صحیح یا آحاد قلمداد گردند.به همین سبب، (بازگشت به قرآن) یکی از شیوه های رهایی از روایات متزلزل می باشد که از طریق (عرض احادیث برقرآن)       محقق می شود.

از این رو ضروری به نظر می رسد که قبل از هر چیز به تعریف ( نقد متن حدیث) بپردازیم. «مراد از نقد متن یا نقد محتوایی در حدیث عبارتست از شناخت صحت و سقم حدیث از طریق بررسی الفاظ و مفاهیم حدیث، شخصیت راوی و خصلت های فردی و معرفتی اش، و بررسی فضاهای فرهنگی و اجتماعی و تناسب و عدم تناسب با آن».

(ر. ک: ابن قیم، 1408 ق: ص 37 و پس از آن، ابن خلدون،1426 ق: ص 4، مهریزی، 1381ش، ص3).

بر این اساس، صحت احادیث مبنی بر صحت سند ( رجال) آن کفایت نمی کند. بلکه باید به بررسی متن آن نیز پرداخت. یکی از وجوه بررسی متن حدیث، عدم مخالفت با قرآن کریم است و دلیل آن روایات ذیل است:

1-       روایت ابوهریره از رسول الله  که آن حضرت فرمود: «سیأتیکم عنی احادیث مختلفة فما جاءکم موافقاً لکتاب الله و سنتی فهو منی و ماجائکم مخالفاً لکتاب الله و سنتی فلیس منی».

(دارقطنی، 1386ق، شماره 4430).

(روزگاری خواهد آمد که از من احادیث گوناگونی به شما خواهد رسید. پس هر آنچه که موافق کتاب خدا و سنت من باشد از من است و هر آنچه که مخالف کتاب خدا و سنت من باشد از من نیست).

ب‌-      روایت امام صادق از رسول الله(ص):

«إن علی کل حق حقیقة و علی کل صواب نوراً فما و افق کتاب الله فخذوه، و ما خالف کتاب الله فدعوه»(کلینی، 1375 ش: 1/69).

(هر حقی دارای حقیقتی است و هر صوابی دارای نوری است. پس هر آنچه که موافق کتاب خدا باشد، آن را بگیرید و هر آنچه که مخالف کتاب خدا باشد، رها کنید.)

جمعی از عالمان دین، احادیث مربوط به (عرض احادیث بر قرآن) را منکر شده اند، به دلیل مخالفت با احادیث صحیحی که به تمسک بر قرآن و سنت امر کرده است .

(شوکانی، 1406ق: ص 301 و پس از آن، الدمینی، 1404 ق: ص 117، مهریزی، 1382 ش: ص 18-19)

شیخ دمینی در توجیه سخن منکران (عرض احادیث) می نویسد:

«من در این باره به تدقیق و بررسی نشستم و چنین نتیجه گرفتم که منکران، روایات عرض احادیث را به گونه ی ذیل معنا می کنند: هر آنچه که در احادیث آمده، ولی در قرآن وجود ندارد، باید مردود دانست و از آن جهت که اغلب احکام دینی با احادیث به اثبات می رسند، در صورت پذیرش چنین مفهومی از عرض احادیث، اغلب احکام مردود می گردند که در حقیقت به معنای انکار و تکذیب رسول الله (ص) است.» (الدمینی، 1404 ق: ص 117 و 300)

ابن قیم از جمله کسانی است که بر قاعده ی عرض احادیث، جهت تمییز بین سره و ناسره احادیث تأکید کرده است. (ابن قیم، 1408 ق: ص 303)

به نظر می رسد که پیشگامان نهضت اسلامی، از جمله:شیخ محمد عبده و محمد رشید رضا، قاعده ی طلایی خویش را درباره ی احکام اجتهادی و جمعی از احادیث آحاد به جامعه ی اسلامی تقدیم کرده  اند و آن اینکه معیار وحدت اسلامی باید دین خدا یعنی (قرآن) باشد و هر آنچه که به درجه ی (نصّ) نباشد، بلکه برخاسته از اجتهاد باشد، مانند جمعی از احادیث آحاد، عمل به آن الزامی نیست، بلکه هر آن کس که به حکم تکلیفی آن قانع گردد، می تواند به طور شخصی به عمل به آن مبادرت ورزد. ( ر.ک. عبده و رشید رضا، 1414 ق: 1/ 118 و 37)

 

6- مبانی و آثار تقریبی بازگشت به قرآن:

پس از آنکه ثابت شد که قرآن کریم بنابر مجموعه ای از ادله ی متقن و مستحکم به عنوان کتاب آسمانی مشترک و مورد اعتماد امت اسلامی و به عنوان معیار وحدت، مورد قبول همگان است، باید

به مبانی و آثار تقریبی آن نیز آگاه گردیم که در این مطلب به این موضوع می پردازیم:

الف) مبانی تقریبی بازگشت به قرآن:

مراد ما از مبانی تقریبی در قرآن، عبارتست از اصول و معیارها ونیز ابزار وصول به وحدت اسلامی که با استقراء در آیات قرآنی به دست می آید. پس از تأمل و تعمق در آیات قرآنی، ملاحظه می گردد که خداوند متعال به دو موضوع توحید و اخلاق بسیار تأکید ورزیده است که می توان از آن به عنوان برجسته ترین معیار وابزار تقریبی یاد کرد که به اجمال به بیان این موارد می پردازیم:

 

1-       توحید

آیه ی شریفه ی ذیل، گویاترین دلیل بر معیار قرار گرفتن این موضوعِ عقیدتی برای وحدت است. آنجا که خداوند بی همتا می فرماید.( (‏‏.‏قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَىٰ كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّـهَ وَلَا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئًا وَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أَرْبَابًا مِّن دُونِ اللَّـهِ ۚ فَإِن تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ ‏)[آل عمران:64]

(بگو: ای اهل کتاب به سوی سخنی آیید که برابر بین ما و شماست: که جز خدا را بندگی نکنیم و چیزی را با او شریک نیاوریم و برخی از ما برخی دیگر را به جای خداوند، پروردگار نگیرد. اگر روی بر تافتند، بگویید: به آنکه ما مسلمانیم گواه باشید.)

همچنین بعضی از آیات قرآنی تصریح بر آن دارند که پیامبران به تبلیغ مفهوم توحید و برحذر داشتن از شرک و خرافات مکلف هستند. از جمله این آیات عبارتند از:

1-(‏ وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَـٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ ِ‏)[انبیاء:25]

( و هیچ رسولی را پیش از تو نفرستادیم، مگر آنکه به او وحی می کردیم که معبود [راستینی] جز

من نیست، پس مرا بپرستید.)

2-( وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّـهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ)[نحل:36]

‏(‏مابهميانهرملّتيپيغمبريرافرستاده‌ايم[ومحتوايدعوتهمه‌يپيغمبراناينبودهاست]كهخدارابپرستيدوازطاغوت (شيطان، بتان، ستمگران، وغيره) دوريكنيد).

3-( كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّـهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ)[بقره:213].

(مردم یک امت[گروه] بودند، آن گاه خدا پیامبران را مژده آور  و بیم دهنده برانگیخت).

بدین معنا که امت واحده بر اساس توحید، ایمان و عبادت خداوند بی همتا شکل گرفته بود و اختلاف آنان نیز با انحراف از اصول توحید و روی آوردن به سوی خرافات ایجاد گردید و خداوند متعال پیامبران را به عنوان مژده آور و بیم دهنده برانگیخت. [جهت شرح و تفصیل ر.ک: الأشقر،1425 ق:45و پس از آن].

2-       اخلاق

وجود آیات اخلاقی متعدد در قرآن که به رعایت نکات اخلاقی در قبال مخالفان فرمان می دهد و آداب و اخلاق گفتگو رادر مناسبت های مختلف یادآور می سازد، بهترین ابزار تقریبی محسوب می شود.

از جمله ی این آیات عبارتست از:

1-( وَلَا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اللَّـهِ فَيَسُبُّوا اللَّـهَ عَدْوًا بِغَيْرِ عِلْمٍ ٍ.) [انعام:108]

 (و کسانی را که به جای خدا می پرستند، دشنام مدهید [زیرا که آنان نیز] از روی ستم ناآگاهانه خداوند را دشنام می دهند).

وجه استدلال در این آیه چنین است که اگر دشنام به مشرکان جایز نباشد، به طریق قیاس اولویت، هر نوع اذیت و آزار به برادر اسلامی نیز جایز نیست.

2-       (ادْعُ إِلَىٰ سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ ۖ وَجَادِلْهُم بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ۚ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَن ضَلَّ عَن سَبِيلِهِ ۖ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِي ‏)[نحل:125]

(به راه پروردگارت با حکمت و پند پسندیده فراخوان و به روشی که آن [روش] بهتر است با آنان مناظره کن. به راستی پروردگارت به [حال] کسی که از راهش گمراه باشد، داناتر است و او به راه یافتگان [نیز] داناتر است).

آیه ی شریفه ی مذکور، آداب و اخلاق مناظره و گفت وگو را به خوبی تبیین می کند و رعایت این آداب قرآنی، مناظره را ثمر بخش خواهد کرد و یا حداقل، تکلیف با رعایت آن، ساقط می گردد.

 

ب‌)      آثار ایجاد تقریب، انس و الفت میان مسلمانان در  بازگشت به قرآن:

قرآن کریم، تنها کتاب مورد اعتماد مسلمانان، به شرط عمل مخلصانه به مفاهیم آن و تأکید بر

محورهای تقریبی آن، آثار پر برکتی را جهت ایجاد تقریب بین امت اسلامی بجای می گذارد. از جمله ی این آثار پر برکت الهی عبارتست از:

1- ایجاد امت واحده ی اسلامی.

اگر شعار بازگشت به قرآن به عنوان محور وحدت اسلامی قرار گیرد، امت اسلامی بر اساس همین محور گرد هم می آیند و بر این مبنا احکام منصوص را نسبت به احکام فرعی و اجتهادی در اولویت قرار می دهندو نیز با تأکید بر مفهوم بازگشت به قرآن، شعار وحدت در چارچوب یکتاپرستی تحت عنوان (توحید الکلمة و کلمةالتوحید) را عملی خواهند کرد و (اسلام بلامذاهب) را به عنوان هویت عقیدتی خویش قرار خواهند داد.

اسلام بدون مذاهب، اسلامی است که مسلمانان بر اساس این دیدگاه، احکام مبنی بر نصوص صریح  را بر اجتهاد فقیهان، مقدم می سازند و به عصر تشریع پیش از تأسیس مذاهب باز می گردند.

(ر.ک. شکعه: 1416 ق: تمام کتاب)

ایجاد امت واحده ی اسلامی، در حقیقت پاسخ به فرمان الهی درباره ی وحدت و اجتناب از تفرقه است. موضوع وحدت را می توان در آیات متعددی از قرآن، از جمله: [آل عمران: 103 و 105، حجرات: 10 و 13، انبیاء: 92] ملاحظه نمود و وجود آیات فراوان مربوط به وحدت، دلیل بر اهمیت این قضیه است. به طور مسلم، مفهوم وحدت با محوریت قرآن، تقویت و با ترجیح مذهب(امور اجتهادی و فرعی) بر امور کلی دین، تضعیف می گردد.

در نتیجه ی این وحدت، مسلمانان از ضعف وعقب ماندگی، بحران سیاسی، اجتماعی و اقتصادی رهایی خواهند یافت و از چنگ اسارت استعمار شرق و غرب در خواهند آمد و به استقلال همه جانبه خواهند رسید. خلاصه سخن آنکه با محوریت قرار دادن قرآن، ابتدا اندیشه ی دینی و جهان بینی انسان متغیر وآنگهی آثار عملی خود را در پی خواهد داشت. چه خوش گفته است اقبال لاهوری در جاوید نامه اش:

نقش قرآن تا در این عالم نشست

                   نقش های کاهن و پاپا شکست

 فاش گویم آنچه در دل مضمر است

                   این کتابی نیست چیز دیگر است

 چون به جان در رفت جان دیگر شود

                   جان چون دیگر شد جهان دیگر شود

 مثل حق پنهان و هم پیداست این

                   زنده و پاینده و گویاست این

 اندرو تقدیرهای غرب و شرق

                   سرعت اندیشه پیدا کن چون برق

 (اقبال، 1386:ص466)


2-تأکید بر احکام کلی دین به جای احکام تفصیلی در راستای مقاصد الشریعه:

از آثار پربرکت بازگشت به قرآن، گرایش و اهتمام به کلیات و مقاصد دین و اولویت قرار دادن آن است. اصل بر آن است که سعادت و وحدت، با کلیات امور سازگارتر و با ورود به جزئیات، تضعیف می گردد.

و این اصل ، متناسب با آیه یقرآنی ذیل نیز می باشد:

(يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِن تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ. مائده:101)

 (ای مؤمنان، از چیزهایی مپرسید که اگر برای شما آشکار شود، شما را اندوهگین کند.)

هر آنکس نیز که افزون بر کلیات دین، به فروع و جزئیات اجتهادی آن روی آورد، به شرطی که خود به مشروعیت آن قانع گردد، و این امر به طریقی، برای او ثابت شود، وی دارای چنین حقی است و به حکم آن، از باب شخصی عمل می کند. اما چنین اجتهادی برای دیگران الزام آور نیست.(ر.ک: عبده و رشید رضا: 1414 ق: 1/ 118 و 137)

 

نتیجه:

1-       (بازگشت به قرآن) دارای مفهومی واحد نیست، بلکه دارای مفاهیم متعدد و گاهی متضاد  هستند و فقط آن نوع مفهوم، سعادت آور و وحدت بخش است که به معنای اولویت قرار دادن قرآن برای تشریع احکام و عمل به مفاهیم فردی و اجتماعی آن با تأکید بر هدایتگری قرآن و خرافات زدایی باشد.

2-       طرح محض«بازگشت به قرآن»، بدون توجه به اصول و اهداف آن (عدم قواعد و ضوابط)، ثمر بخش نخواهد بود.

3-       در حوزه ی علوم قرآنی و نیز نهضت های اسلامی، آثار و پژوهش های ارزنده ای درباره ی ضرورت (بازگشت به قرآن) و نیز مفهوم آن ارائه شده است. اما اصول، مبانی، اسباب و اهداف آن، به طور تفصیل و تحت قواعد و ضوابط مشخصی، گردآوری نشده است و توجه به این بخش از «بازگشت به قرآن» امری ضروری است.

4-       یکی از اصول و مبانی بازگشت به قرآن، بازگشت به عصر تشریع برای استنباط احکام دینی است. در امر بازگشت به عصر تشریع، نکته ی مهمی را باید مورد توجه قرار داد و آن اینکه شرط رجوع مستقیم به نصوص دینی از جمله قرآن کریم، وجود توانایی علمی لازم و مناسب برای استنباط کنندگان است و در غیر این صورت پیروی آگاهانه یا استفسار از متخصصان امر، لازم است.

5-       با استقراء در آیات قرآن به دست می آید که خداوند متعال به دو موضوع (توحید) به عنوان معیار وحدت در قرآن و نیز (اخلاق) به عنوان ابزار آن، تأکید فراوان کرده است.

6-       توصیه می شود که جهت تبیین مفهوم دقیق بازگشت به قرآن، تعیین قواعد و ضوابط آن و نیز تجلیل از پیشگامان این نهضت و معرفی آثار ارزنده ی این موضوع، فعالیت هایی در قالب برگزاری همایش، کنفرانس، مسابقه و تألیف کتاب و مقاله ارائه گردد.

7-       توصیه به قرار دادن موضوع (بازگشت به قرآن) در راستای تبیین مفهوم، اسباب، اصول و نتایج آن در ردیف مواد درسی علوم مختلف مقاطع آموزشی.

و آخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمین.

 

فهرست منابع و مآخذ:

1-       ابراهیم انیس و دیگران، المعجم الوسیط، قاهره، 1392 ق.

2-       اسفندیاری محمد، پیک آفتاب، پژوهشی در کارنامه ی زندگی و فکری آیت الله طالقانی، قم، صحیفه ی خرد، 1383 ش.

3-       اشقر،عمر سلیمان عبدالله، عمان،اردن، دارالنفائس، چاپ 13 ،1425ق/2005 م.

4-       اشکوری یوسفی، دانشنامه ی قرآن، قرآن پژوهی، تهیه و تنظیم: بهاءالدین خرم شاهی، مقاله ی بازگشت به قرآن، تهران، انتشارات دوستان و ناهید، چاپ 1، 1377 ش.

5-       اقبال لاهوری، کلیات اقبال لاهوری، تهران، انتشارات زوار، چاپ سوم، 1386ش.

6-       بسته کار محمد، مناره ای در کویر، مجموعه مقالات آیت الله طالقانی، تهران، قلم، چاپ دوم، 1378 ش.

7-       خرمشاهی بهاءالدین، تفسیر و تفاسیر جدید، مقاله ی بازگشت به قرآن، تهران، انتشارات کیهان، 1364 ش.

8-       خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، بیروت، دارالکتبالعلمیة، بی تا.

9-       ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، تاریخ ابن خلدون، تحقیق: محمد محمد تامر، قاهره، مکتبة الثقافة الدینیة، چاپ اول، 1426 ق.

10-     خمینی، روح الله، صحیفه ی نور، تهران، مرکز مدارک انقلاب اسلامی، چاپ اول، 1362ش.

11-     خمینی، روح الله، وصیت نامه یسیاسی- الهی، تهران، انتشارات برگ نگار، چاپ دوم، 1378 ش.

12-     دارقطنی، سنن الدار قطنی، قاهره، 1386 ق.

13-     الدمینی سفر عزم الله، مقائیس نقد متون السنة، ریاض، 1404 ق.

14-     زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، صیدا، المکتبة العصریة، 1427 ق، 2006 م.

15-     سیوطی،جلال الدین عبدالرحمن، الاتقان فی علوم القرآن، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، انتشارات الشریف الرضی، چاپ 2، 1411 ق.

16-     شبستری، مجتهد، کتاب نوگرایی دینی، گفتگوی حسن یوسفی اشکوری با ...، تهران، قصیده، 1378 ش.

17-     شحاته، عبدالله محمود، الامام محمد عبده بین المنهج الدینی و الاجتماعی، الهیئة المصریة العامة للکتاب، بی تا.

18-     شکعه، مصطفی، اسلام بلامذاهب، الدار المصریة اللبنانیة، 1416 ق.

19-     شوکانی، محمد بن علی، فوائد المجموعة فی الأحادیث الموضوعة،تحقیق: محمد عبدالرحمن عوض، بیروت، دارالکتاب العربی، چاپ اول، 1406 ق.

20-     صبحی الصالح، مباحث فی علوم القرآن، بیروت، دارالعلم للملایین، 2009 م.

21-     عبده محمد و رشید رضا محمد، تفسیر المنار، بیروت، دارالمعرفة، 1414 ق / 1993 م.

22-     عماره محمد، الاعمالالکاملة للامام شیخ محمد عبده، بیروت و قاهره، دارالشروق، چاپ اول، 1414 ق/ 1993 م.

23-     غزالی محمد، کیف نتعامل مع القرآن، المعهد العالمی للفکر الاسلامی، چاپ اول، 1411 ق.

24-     قاسم أحمد، العودة إلی القرآن، مصر، مکتبة مدبولی الصغیر، 1997.

25-     قاسم محمد،جمال الدین الافغانی، حیاته و فلسفته، قاهره، الهیئة المصریة العامةللکتاب، 2009م.

26-     ابن قیم، المنار المنیف، دارالکتب العالمیة، بیروت، 1408 م.

27-     کلینی، اصول کافی، ترجمه کمره ای، تهران، انتشارات اسوه، چاپ 3، 1375 ش.

28-     مرادی، محمد، مقاله ی بازگشت به قرآن، مجله ی میثاق، سال دوم، شماره ی 7، 1387 ش.

29-     مطهری، مرتضی، نهضتهای اسلامی در صد ساله ی اخیر، تهران صدرا، چاپ 22، 1376 ش..

30-     ابن منظور، لسان العرب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، 1408ق.

31-     مهریزی مهدی، مقاله: نقد متن، مجله ی علوم حدیث، شماره ی 4، سال هفتم، 1381 ش.

 

 

استاد اسبق فقه و حقوق دانشگاه اسلامی أم دُرمان (سودان)

و استاد دانشگاه مذاهب اسلامی (تهران)

 

 


١٨:٢٢ - 1391/01/06    /    شماره : ٢٣٦١    /    تعداد نمایش : ٦٩١



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :8280
کل بازديدها :17647229
بازديدکنندگان آنلاين :4
بازديدازاین صفحه :41325