نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

نقش محیط واجتماع درگرایش مردم به دینداری

نقش محیط در ارتباط با گرایش مردم به دین و دین‌داری و یا اعراض آنان از دین، انکار نشدنی است. نوع مردم، تابع محیط می‌گردند و جذب جریان غالب در آن می‌شوند، اگر چه استثنا نیز وجود دارد و این به صورت یک قاعده نیست. بنابراین هر قدر که اجتماع و محیط، گرایش به امور متعالی و دینی داشته باشد، افراد آن اجتماع نیز کشش و تمایلاتشان به همان سمت است و اگر محیط و فضای خانواده و اجتماع چنان باشد که همه از دین و مذهب بدگویی کنند و همه امکانات در راه گریز از دین به کار رود خواه ناخواه نوع و اکثریت مردم تحت تأثیر قرار گرفته، مشی خود را آن‌گونه پی می‌گیرند.

اگر چه خانواده، محله و مدرسه از عوامل نیرومند در پایه‌گذاری شخصیت و تربیت انسان و گرایش او به امور دینی است، ولی محیط اجتماعی به مراتب قویتر از آنها است و دانشمندان جامعه شناس گفته‌اند: هر جامعه‌ای ارگانیسم اعضای خود را تحت سازمان معینی در می‌آورد و به اصطلاح افراد را واجد نوع معینی از شخصیت می‌کند و با آنکه وجود اختلافاتی بین شخصیت‌های افراد یک جامعه جدایی می‌افکند، اعضای هر جامعه‌ای در زمینه شخصیت دارای همانندی‌هایی هستند.(15)

کشش‌های اجتماعی به اندازه‌‌ای نیرومند و تواناست که عموم مردم از تمام مقرراتش پیروی می‌کنند و بدون اندیشه و فکر، خویشتن را با آداب و سنن آن منطبق می‌سازند.

محیط نیرومند اجتماع قادر است به آسانی جوانان و سایر مردمان را همرنگ خود ساخته، صفات و خلقیات خانوادگی آنها را تغییر دهد.(17)

امام علی (ع) در حدیثی به این واقعیت اشاره می‌فرمایند: «الناس بزمانهم اشبه منهم بآبائهم...»(18)
شباهت اخلاقی مردم به محیط اجتماعی و مقتضیات زمان خود، بیشتر از شباهت به صفات خانوادگی و خلقیات پدران آنهاست.
انسان دارای یک غریزه اجتماعی است و این غریزه وی را بر آن می‌دارد که در داخل گروه و همسالان خود دارند، همواره نسبت به گروه خود حساسیت فراوان دارند و تابع افکار و عقاید گروه هستند. تأثیر اجتماع و محیط تنها در امور سطحی زندگی و رفتار و گفتار انسان منحصرنمی‌شود، بلکه محیط اجتماعی قادر است در جان افراد نفوذ کند و بر روی عقاید مذهبی وافکار و باور‌های  آنان نیز تأثیر بگذارد و از راه حق و دین منحرفشان سازد.

تأثیر جو اجتماعی بر روی عقاید، مستقیم نیست، بلکه تأثیر غیر مستقیم است. جو فاسد اجتماعی، جو روحی را فاسد می‌کند. به همین جهت در اسلام به اصلاح محیط اجتماعی توجه زیادی شده است و دین با سیاست‌هایی که اندیشه‌های متعالی را در مردم می‌میراند و فساد اخلاقی و عملی آنها را فراهم می‌کند، بشدت می‌ستنزد.(19)

دوستان و مربیان
عوامل دیگر دین‌گریزی  که زیر مجموعه محیط اجتماعی قرار می‌گیرد، مربیان، دوستان و احبار هستند.
نظر سنجی‌‌ها از تأثیر شگرف دوستان بر یکدیگر خصوصاً در نوجوانی و جوانی و تأثیر مربیان بر دانش‌آموزان و کاهش اعتماد فرزندان به والدین و حرف شنوی از ایشان حکایت دارد. قوم موسی(ع) بیشتر تحت تأثیر سامری قرار گرفتند و از دین موسی گریختند.
در آخرت نیز دوزخیان عذر به درگاه خدا می‌برند و دوستان ناشایست را عامل دین‌گریزی خود معرفی می‌کنند: «یا ویلتی لیتنی لم اتخذ فلانا خلیلا»(20). وای بر من ای کاش فلانی را دوست خود نمی‌گرفتم.

و همچنین در آیه دیگر آمده است:«و کنا نخوض مع الخائضین»(21). و همراه با اهل باطل به بطالت پرداختیم. چنانکه دوستان و مربیان در گریزان ساختن دینداران از دین خویش سهم دارند در پذیرا نشدن ایشان دین حق را نیز نقش‌آفرین هستند، برای نمونه فرزند نوح تحت تأثیر محیط و دوستان از دین گریخت و از شمار خاندان و نجات یافتگان بیرون رفت (22).

ناسازگاری میان قول و عمل مدعیان دین
تبلیغ گفتاری و تذکرات اخلاقی، اگر چه در هدایت انسان‌ها نقش دارد، ولی تا مردم نمونه‌ای معتقد به باورها و آراسته‌ها و کمالات، سجایای اخلاقی و پیراسته از صفات ناپسند نفسانی در برابر دیده خویش نبینند، آن‌گونه که باید بر فراگیری عقاید و امور دینی و عمل به فرامین الهی روی نمی‌آورند.

نفس عملکرد مثبت و ارزنده و عمل به گفتار چندان تأثیری بر دلها می‌گذارد که چندین سخنرانی پر جاذبه نمی‌تواند با آنها هماوردی کند به قول معروف «دو صد گفته چون نیم کردار نیست».

آیت الله شهید مطهری می‌گوید: «هیچ چیز بشر را بیشتر از عمل تحت تأثیر قرار نمی‌دهد. شما می‌بینید مردم از انبیاء و اولیاء زیاد پیروی می‌‌کنند، ولی از حکما و فلاسفه آن قدرها پیروی نمی‌کنند چرا؟ برای اینکه فلاسفه فقط می‌گویند، فقط مکتب دارند، فقط تئوری می‌دهند اما در گوشه حجره‌اش نشسته است و یک کتاب می‌نویسد و تحویل مردم می‌دهد ولی انبیاء و اولیاءتنها تئوری و فرضیه ندارند عمل هم دارند، آنچه می‌گویند اول عمل می‌کنند حتی این طور نیست که اول بگویند بعد عمل کنند، اول عمل می‌کنند بعد می‌گویند.

وقتی انسان بعد از آنکه خودش عمل کرد، گفت، آن گفته اثرش چندین برابر است. «کونو دعاه الناس بغیر السنتکم» مردم را به دین دعوت کنید اما نه با زبان؛ با غیر زبان دعوت کنید. هر کاری که شما کنید جامعه خود را به آن کار ملتزم کرده‌اید خواه ناخواه کار شما موجی به وجود می‌آورد تعهدی برای جامعه به وجود می‌آورد، بایدی است برای خود شما و بایدی است برای اجتماع شما. وقتی من کاری می‌کنم زبان عمل من این است که ای رفیق! تو هم مثل من باش من هر چه به شما بگویم به قول من عمل کن ولی به کردار من کاری نداشته باش، فایده ندارد آنچه در شما التزام و تعهد به وجود می‌آورد در درجه اول کردار من است در درجه دوم گفتار من است.(23)

رفتار و عملکرد پیامبر گونه عالمان و مبلغان دین نیز در هدایت و گرایش مردم به دین و ارزش‌ها تأثیر بسزایی داشته است هرگاه عالمان دینی عامل و متعهد در منطقه، شهر و جامعه وجود داشته باشند به طور محسوس مردم به سوی دین و عمل به احکام دینی گرایش می‌یابند. از هر کسی که به نوعی متولی دین و امور دینی مردم است نظیر عالمان، مربیان و معلمان و حتی مداحان و روضه خوانان انتظار می‌رود که بیش از سایر مردمان متعهد و عامل به احکام دین باشند و رفتار و عملکرد آنها تأثیر مهمی در ترویج دین و یا نفی دین دارد. امام علی(ع) در این‌باره می‌فرماید. «آنکه خود را پیشوای مردم سازد پیش از تعلیم دیگری باید تأدیب خویش بپردازد و آنکه خود را تعلیم دهد و ادب اندوزد، شایسته‌تر به تعظیم است از آنکه دیگری را تعلیم دهد و ادب آموزد».(24)

پیامبر(ص) می‌فرماید: « دو گروه از امت من هستند چون صالح شوند امتم صالح شوند و چون فاسد شوند امتم فاسد شوند گفته شد ای رسول خدا آنان چه کسانی هستند؟ فرمودند: فقیهان و زمامداران».(24)

همان‌گونه که صلاح رهبران دین موجب صلاح مردم و از علل رشد دین و گرایش مردم به دین می‌باشد فساد رهبران دینی و عالمان موجب انحراف مردم و دین‌گریزی آنان خواهد شد؛ زیرا وقتی مردم ببینند مدعیان رهبری دینی به گفتار خویش ایمان ندارند و بر خلاف دستورات دین عمل می‌کنند در صداقت دعوت و فایده نصیحتش به شک می‌افتند تا جایی که ممکن است در انجام اعمال دینی دچار تزلزل شوند و یا به طور کلی عمل خود را رها نموده از گذشته خویش نادم شوند. به خاطر اهمیت موضوع است که مجازات عالمان و مبلغات بی‌عمل سخت و دردناک در روایات بیان شده است. قرآن از بسیاری از احبار و راهبان به عنوان بازدارنده مردم از دین داری و سدّ راه خدا یاد می‌کند: «بی‌گمان بسیاری از احبار و راهبان مال‌های مردم را به ناشایست می‌خورند و راه خدا را بر می‌بندند».(26)

غفلت، جهل و عدم تفکر جوانان درباره دین
جوان از نظر شناختی، دارای تفکر انتزاعی است و از نظر ذهنی به حداکثر کارایی هوش می‌رسد. در این دوره گرایش جوانان به «فلسفه زندگی» آنان را به سوی مسائل اخلاقی، سیاسی و مذهبی سوق می‌دهد. جوانان تلاش می‌کنند هویت مذهبی خود را شکل دهند، اما به دلایل گوناگون ممکن است در فرایند هویت‌یابی با بحران مذهبی مواجه شوند و نتوانند این هویت را خوب تشخیص دهند، در نتیجه دچار سردرگمی و در نهایت، حالت بی‌رغبتی و گریز از دین شوند.

جوان به دلیل توانمندی‌‌های ذهنی خود، دین صرفاً تقلیدی را بر نمی‌تابد. او باورهای دینی را که از دوران کودکی به صورت تقلیدی به او القاء شده، کنار می‌زند و می‌خواهد دینی را بپذیرد که با سطح تفکر او متناسب باشد. اما بسیاری از اوقات آنچه به عنوان دین به او عرضه می‌شود برایش قانع‌کننده نیست.

از سوی دیگر، جوان می‌خواهد همه آموزه‌های دینی را به عقل خود بسنجد او فکر می‌کند اگر آموزه‌های دینی در قالب‌های فکر او بگنجد صحیح است و گرنه درست نیست و باید کنار گذاشته شود. این عوامل موجب می‌شود هویت دینی جوان به خوبی شکل نگیرد و دچار بحران شناختی نسبت به این آموزه‌ها شود و راه نجات از این بحران را گریز از دین بداند!
قرآن نیز یکی از علل عمده گرایش به بی‌ایمانی را جهل و ضعف معرفتی انسان‌ها می‌داند. حضرت نوح(ع) به قوم خود می‌فرماید: «ولکنی اراکم قوماً تجهلون» (27)؛ شما را مردمانی ناآگاه می‌بینم.

بنابر این، یکی از علل روانشناختی دین‌گریزی  در همه انسان‌ها به ویژه جوانان، ضعف معرفتی و عدم تفکر درباره دین است. علت دیگر این بی‌رغبتی و گریز از دین برداشت‌های غلط و نادرست از معارف دینی می‌باشد. بسیاری از اوقات دین مساوی با معنویت لحاظ شده و در حد یک نیاز معنوی صرف بدان نگریسته می‌شود.

پس چنین نتیجه‌گیری می‌گردد که نیاز به معنویت، فقط ویژه مواقع سختی و بحران‌های شدید است و دین نقش اساسی در زندگی روزمره انسان ندارد. این دیدگاه ساده‌انگارانه و کاهش‌گرایانه نسبت به معارف دینی، به تدریج باعث حذف دین از زندگی انسان می‌شود. جوانی که در جستجوی فلسفه زندگی است اگر احساس کند دین در معنا دهی و جهت بخشی به زندگی او تأثیر مثبتی ندارد به تدریج آن را کنار می‌گذارد و چه بسا آن را امری زائد و دست و پا گیر انگاشته، از آن گریزان شود.(28)

گرایش طبیعی انسان‌ها به رهایی از قید و بندها
انسان به طور طبیعی به دنیا طلبی و راحت طلبی بیشتر علاقه دارد تا حرکت به سوی خدا. این یک امر غریزی است. خوردن و خوابیدن برای انسان راحت‌تر از این است که کارهای سخت انجام دهد. میل طبیعی به مادی‌‌گری و دنیا‌طلبی در انسان وجود دارد و هر جامعه‌ای که در این جهت زمینه بیشتری داشته باشد، مردمش به آن سمت بیشتر کشیده خواهند شد. در جامعه خودمان هم به همین صورت است، اگر چیزهایی که جوانان دوست دارند، برایشان فراهم شود زودتر به آن نزدیک می‌شوند. بنابراین دنیا‌طلبی ریشه در طبیعت انسان دارد و این‌طور نیست که غرب کاری عجیب و غریب کرده باشد یا معجزه‌ای رخ داده باشد که موجب شده همه به آن جذب شوند، این طبیعی است که اگر کسانی آن محیط را بپسندند و بخواهند خواسته‌های خودشان را ارضا کنند، وقتی ببینند جای دیگر ارضا نمی‌شود، به سراغ آنجا بروند.

این نکته نشان می‌دهد که ما در جامعه خود باید در کنار توجه به رشد معنوی و تعالی افراد، سعی کنیم جاذبه‌های مادی را فراهم کنیم، تفریح سالم به اندازه کافی ایجاد نماییم و زمینه‌های ارضای نیازهای مادی را فراهم آوریم.(29)


منابع و مآخذ
1. عوامل و ریشه‌های دین‌گریزی از منظر قرآن و حدیث، علي شکوهي، ص 104.
2. جوان از منظرعقل و احساسات، محمد تقی فلسفي، ج 2، ص 79.
3. شرح علي الماه، الکلمة امیرالمؤمنین، ابن میثم بحراني، ص 94.
4. علل گرایش به ماديگري، مرتضی مطهري، صدرا، تهران، ص 225.
5. سوره فرقان، آیه 28.
6. سوره مدثر،آیه 45.
7. مجله پژوهش‌های قرآنی، ص 43، شماره 37.
8. حماسه حسینی، مرتضی مطهری، صدرا، تهران، 1367، ج 2، ص 106.
9. نهج البلاغه، حکمت 73.
10. سوره توبه، آیه 34.
11. تحف العقول، ابومحمد حرانی، ص 50.
12. سوره هود، آیه 29.
13. حمید رضا شاکرین، پرسش و پاسخ‌هاي دانشجویی، ج 3، قم، معارف، 1385، ص 250-248.
14. ابوالفضل ساجدي و محمود نمازي، میزگرد عوامل تضعیف و تقویت خود باوري فرهنگ و علل گرایش جوانان به فرهنگ غیر خودي،ماهنانه معرفت، شماره 45 (شهریور 1380)، ص 13.

به سفارش سازمان تبلیغات اسلامی قم


١٥:١١ - 1392/12/17    /    شماره : ٢٨٢٢٠    /    تعداد نمایش : ١٥٢٠



خروج





   مطالب مرتبط
 ارتباط روان شناسي اجتماعي با رشته هاي مشابه (خبر)
 مطالعات ميان فرهنگي درباره ارتباط غيركلامي (خبر)
 سیاست و مردم داری (خبر)
 افزایش اعتیادمیان شاغلان بانا‌امنی روانی (خبر)
 نقش شهدا در پیروزی انقلاب اسلامی برای مردم بازگو شود (خبر)
 6بهمن:اجتماع بزرگ مردم تهران براي ملي شدن نفت (خبر)
 دموكراسى در سایه ولایت فقیه (2) (خبر)
 دموكراسى در سایه ولایت فقیه (1) (خبر)
 نقش مردم درحكومت اسلامی (2) (خبر)
 نقش مردم درحكومت اسلامی (1) (خبر)
 نقش مردم در اندیشه‌ی امام خمینی (خبر)
بازدیدها
امروز :3126
کل بازديدها :16166146
بازديدکنندگان آنلاين :19
بازديدازاین صفحه :195611