نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

منظومه ای برای نظام اخلاقی

هر نظام اندیشه ای به عنوان موجودیتی تاثیرگذار از دو ساحت مختلف تشکیل شده است. یکی ساحت فلسفه و چرایی و ساحت دیگر روش تبیین و عینیت یافتن آن است. ادیان آسمانی نیز به سبب ماهیتشان که به عنوان یک نظام اندیشه ای برتر تعریف می شوند، در این قاعده قرار می گیرند.

هر دینی به تناسب نقشی که برای خودش در تبیین جهان پیرامونش دارد، اصول و ارزش هایی را تعریف و روش هایی را برای تعین یافتن نظام اخلاقی مطلوبش ارائه می کند و در همین راستا است که عبادات و مناسکی را برای پرورش انسان ها در دستیابی به آن بنیان های

تلقی ها و تعاریفی که پیرامون دین وجود دارد همیشه مورد مناقشه و بحث است. متالهین و فیلسوفان هرکدام به نحوی تعریف و توصیف خود را از دین ارائه کرده اند اما هنوز تفسیری از دین که بتواند پیشینه ای از افراد را اقناع کند و از قید تبصره و الحاقیه رها باشد وجود ندارد. از این منظر، دین به مانند دیگر مفاهیم اساسی ذهن بشر همچون خرد، فکر، حقیقت، عدالت و... مفهومی است که مناقشه های بسیاری گرداگرد آن برقرار است و هر کسی از زاویه دید خود به تفلسف پیرامون آن می پردازد اما برای رسیدن به تفسیری کل نگر نسبت به فلسفه مناسک دینی ابتدا به تفاسیر مختلفی که پیرامون دین وجود دارد می پردازیم.

 

 

● تفاسیر و تعاریف

عده ای دین را به دو ساحت گوهر دین و پوسته یا صدف دین تقسیم می کنند اما در این تفسیر مشکلی وجود دارد و آن هم این است که هرکس متناسب با جهان بینی و ادراک خویش ممکن است گوهر دین را چیزی بداند که ممکن است با تقریر فرد دیگری متفاوت باشد. از سوی دیگر ابهامی در این تفسیر وجود دارد که می تواند پایه و مایه مشکلات بسیاری شود و آن این است که دین به عنوان یک منظومه کلان و همبسته در نظر گرفته نشده است و این نکته مغفول مانده است که هر بخش و جزوی از دین را می توان بخش مهمی از دین قلمداد کرد و چنین تقسیم بندی که لاجرم تفکیک جزء به جزء دین را نیز در خود مستتر دارد می تواند مناقشات معرفتی گوناگونی را به وجود آورد.

یک دسته دیگر از فلاسفه و متالهین از جمله مصطفی ملکیان، سه چیز را از واژه دین اراده می کنند: دین ۱، دین ۲ و دین ۳ و این تقسیم بندی را ناظر بر همه ادیان می دانند.

در این تفسیر دین ۱ به این گونه تعریف می شود که: «در هر دین و مذهبی، سخن کس یا کسانی بی چون و چرا مورد قبول قرار می گیرد؛ مانند پیامبر و چهارده معصوم و اینان اشخاص غایب تاریخی هستند. مجموع سخنان این کس یا کسان در مجموعه هایی جمع می آید که به آن «کتب مقدسه» گفته می شود. بر این اساس، اسلام ۱ عبارت است از قرآن و مجموعه احادیث معتبر و مسیحیت ۱ مجموعه عهد عتیق و عهد جدید و بوداییت ۱ هم عبارت است از متنِ ذمه پادا.»

در ادامه، دین ۲ به این گونه توصیف می شود که: «دین ۱ در طول تاریخ به شرح و تفسیر نیازمند است. دین ۲ مجموعه آثار، رسایل، کتابها و مقالاتی است که متکلمان، علمای اخلاق، فقها، فیلسوفان، عارفان و سایر علمای دینی به رشته تحریر درآورده اند.»

دین ۳ اما در این تفسیر تحقق خارجی دین ۱ و دین ۲ تعبیر می شود و گفته می شود که دین ۳ مجموعه افعالی است که پیروان دین در طول تاریخ انجام داده اند به اضافه آثار و نتایجی که از افعال دینداران در عرصه عینی و عملی ظهور پیدا کرده است.

این تفسیر از دین مدعی است که به این شیوه می توان گوهر و ماهیت همه ادیان را تبیین کرد اما فارغ از صحت و سقم این ادعا آن چیزی که به ذهن متبادر می شود این است که این تفسیر از دین حامل ابهام ها و مسائل مختلفی است. از جمله این مشکلات یکی این است که مرز روشنی برای تفکیک این ساحت از دین که در این تفسیر به آن ها اشاره شده است وجود ندارد و از سوی دیگر این تفسیر و تعریف از دین نیز به مانند تعریف گروه اول دچار این مشکل است که دین را به عنوان یک نظام همبسته نادیده می گیرد و لاجرم در دامان ایجاد مراتب مختلف با حدود و صغور مشخص برای دین می افتد که به ناگزیر خود شارحان این تفسیر را نیز از ارائه الگویی ارگانیک برای ارتباط این سه ساحت عاجز می کند.

اما تفسیر و تعریف دیگری نیز از دین وجود دارد که بر اساس آن دین به دو ساحت تجربه دینی و معرفت دینی تقسیم می شود. در توضیح این تفسیر باید گفت که فرد در ابتدا تجربه ای از امر قدسی و خدا به دست می آورد و پیامبران و بزرگان دین به مثابه چراغ راهنمایی در این مسیر فرد را یاری می کنند و پس از عبور از این مرحله است که فرد معرفتی را مبتنی بر این تجارب دینی کسب می کند.

این تعریف نیز در میان فلاسفه، تعریف اکملی به حساب نمی آید زیرا مناقشه و اختلاف بر سر اجزای آن وجود دارد. از جمله اینکه آیا تجربه دینی، امری واقعی و عینی است یا امری روانشناختی و اعتباری؟ و در مرحله بعد اینکه اگر تجربه دینی منبعث از امر عینی است معیار تفکیک تجربه دینی از تجربه این دنیایی چیست؟ و اگر تجربه دینی ناظر بر تجربه متافیزیکی است، پس یا باید در تعریف تجربه که ناظر بر مشاهده و احساس فیزیکی است تجدید نظر کرد یا عنوان دیگری برای آن برگزید. علاوه بر این مناقشات، توصیف و تبیین آن چیزی که در نهایت معرفت دینی خوانده می شود خود جای بحث و جدال فراوان است.

همه آنچه پیش از این گفته شد بر این نکته مهر تایید می زند که تعریف و تفسیر اکمل و بی بحث و جدالی از دین وجود ندارد و هر کدام از این تعاریف تنها پاره ای از حقیقت مفهوم کلان و ویژه ای به نام دین را نمایان می سازند اما برای رسیدن به یک نظام فکری برای تبیین آنچه مناسک دینی خوانده می شوند باید در عین نداشتن نگاه یکسویه به هر کدام از این تعاریف در مواردی بی حب و بغض، سویه هایی از هرکدامشان را مدنظر قرار داد.

 

 

● راهی برای رسیدن

تا به حال متالهین تلاش بسیاری برای ارائه چارچوبی جهت دست یافتن به سرشت راستین ادیان انجام داده اند. یکی از تلاش هایی که در این عرصه صورت گرفته بر مبنای تقسیم دین به اعتقادات، مناسک و اعمال دینی و در کنار آن اخلاق دینی است. اگر بخواهیم این مسئله را به صورت موجز و فشرده شرح دهیم باید بگوییم که بر این اساس از یکسو در مرحله اول در دین اعتقادات بنیادین و اساسی وجود دارد و در مرحله دوم هر دین را مجموعه ای از آداب، مناسک و اعمال دینی سامان می دهد و در مرحله سوم اخلاقی دینی بر دین خاص استوار است که این اخلاق دینی قادر است هنجارهای افراد و به تبع آن رفتار وی را در جامعه و حتی در خلوت خودشان کنترل و هدایت کند.

اگر بخواهیم مثال عینی و ملموس این شکل از تبیین معرفتی دین را در مورد دین اسلام به کار بگیریم، وصف آن به این صورت است که در مرحله اول، دین اسلام برپایه اصول بنیادینی شکل گرفته است. اصولی مانند توحید، نبوت، معاد، عدل و امامت. در مرحله دوم، توجه و اعتقاد به هر یک از این اصول، مرز مشخص و قابل تمیزی را میان دین مبارک اسلام و سایر ادیان و مذاهب ترسیم می کند. در مرحله آخر نیز متوجه بودن و رعایت این اصول، نظام منسجم اخلاقی را در فرد پایه ریزی می کند. توضیح آنکه توجه به آن اصول بنیادین که سرشت حقیقی اسلام را سامان می دهند و این همانی فرد عامل به اصول با مصداق های بیرونی، منظومه ای از خصایل نیک و بد را شکل می دهد که نظام اخلاقی، منبعث از آن است.

برای نمونه در اخلاقیات اسلامی به وفور بر عدالت تاکید می شود و سفارش بسیار بر مرعی داشتن آن در کلیه شئون، چه اجتماعی و چه فردی، شده است و در این جهت مصداق های بسیاری از طرف اولیای دین گفته شده و رعایت آن ها سفارش شده است. علت این تاکید از آن جهت است که عدل از اصول بنیادین دین مبین اسلام است و ارزش منبعث از آن بر همین پایه است که استوار می گردد.

اما از سوی دیگر مناسک و آدابی هم در ادیان مختلف و به ویژه در دین مبین اسلام وجود دارند که اینها هم نزدیکی های فراوانی با دو بخش دیگر ادیان یعنی اعتقادات و اخلاقیات دارند. این نوع تقریر از دین به نظر می رسد که می تواند تا حدودی کارگشا باشد و در عین داشتن نقایصی، می تواند کمتر اختلاف و تشتت ایجاد کند. نکته مثبت و قابل تاکید این تقریر از دین این است که برخلاف دیگر تقریرها و تعاریف بر اصول و بنیان های دینی تاکید فراوان می کند و دیگر حسن این تقریر هم این است که اخلاق دینی را به عنوان اس و اساس رویکرد دینی لحاظ می کند و عنصر هویت دینی را زاییده آن می داند. این نکته نیز در دیگر تقریرها از دین، غایب بود که در این تعریف به کار گرفته شده است. سوم هم اینکه در این تعریف جایگاه ویژه ای برای مناسک دینی و عبادات که یکی از شروط حیات اندیشه دینی است در نظر گرفته شده است.

نقش بی بدیل مناسک دینی در ماندگاری و رشد هر دین تا این پایه اهمیت دارد که بسیاری از متالهین آن را به عنوان جزء لازم و ضروری هر دینی به حساب می آورند. ولی برای رسیدن به درک درستی از این سه ساحت که در تقریر بالا به آن ها اشاره شد، یعنی اصول و اعتقادات دینی، اخلاق دینی و مناسک دینی باید نسبت و کارکرد همبسته این سه جزء روشن شده و حدود آن مشخص شود.

 

 

● نیل به مقصود

همانگونه که در بالا نیز گفته شد برای رسیدن به فلسفه مناسک و آداب دینی باید نسبت میان دو جزء دیگر این تقریر با آن روشن شود. نیاز ما به درک فلسفه آداب و مناسک دینی از آن جهت است که این مسئله، استمرار حضور وبقای اندیشه دینی را نزد عامل به دین تضمین می کند.

فلسفه مناسک دینی در چند قرن اخیر به تناسب هر دوره سرگذشت متفاوتی داشته است. در اروپای پس از انقلاب صنعتی و با رشد اندیشه خردگرا و خرد محور فلسفه مناسک دینی در بیان متالهین به تظاهر احساسات و درونیات فردی شخص دیندار فروکاسته شد اما با رشد هردم افزون علم گرایی محض و روشن شدن نقاط مبهم و بی پاسخ آن، لزوم دست یازیدن به منظومه معرفتی متفاوت از آنچه پیش از آن سکه رایج بازار شده بود، بیشتر احساس شد. در این شرایط بود که مجال بیشتر و بهتری برای اندیشمندان دینی به وجود آمد تا آن ها بتوانند توجیه خود را از آنچه سوژه قدسی یا دینی خوانده می شود، ارائه کنند. از سوی دیگر با گذر از فردگرایی لجام گسیخته و اثبات لزوم توجه به زندگی اجتماعی و آیین های اجتماعی ایجادکننده درک مشترک معرفتی، سخن گفتن از مناسک دینی که به ویژه در اسلام، پیشینه آن ها مانند آداب ماه مبارک رمضان اجتماعی هستند، سهل تر شده است.

در زمانه کنونی، ادله فراوانی برای توجیه مناسک دینی وجود دارد که شاید یکی از معروفترین آن ها دلیل متکی بر هدف است. بر مبنای این نظرگاه، عمل کردن به مناسک و آدابی که بزرگان دین و اولیاءالله آن ها را به جا آورده اند یا به آن ها سفارش کرده اند، شرط لازم برای پابرجا ماندن اصول بنیادینی است که اخلاق دینی منبعث از آن است. در حقیقت در این رویکرد، مناسک دینی به مثابه صورت عینی اصول و اخلاق دینی تعبیر می شود.

بر اساس این دیدگاه مناسک دینی و فهم آن ها و عمل کردن به آن ها، راهی است برای رسیدن به عمق و هسته اصلی این مناسک و آداب که همان اصول دین خداست. این نوع نگاه به مناسک دینی، نه تنها این مناسک را مانع فهم جوهر دین نمی داند بلکه آن را جزء لاینفک معرفت دینی به شمار می آورد.از این رو است که روزه به عنوان یکی از مناسک مورد تاکید در دین مبین به همراه دیگر مناسکی که به آن ها توصیه شده در حکم راهی هستند که فرد را به امهات معرفتی اسلام رهنمون می سازد و به همین دلیل است که نمی توان مناسک دینی را از اخلاق دینی جدا کرد و جوهره دین را صرفا رسیدن به اخلاق دینی قلمداد کرد.

آفتاب


١٥:٢٨ - 1391/01/03    /    شماره : ١٧٧٣    /    تعداد نمایش : ٥٥٨



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :1497
کل بازديدها :17428218
بازديدکنندگان آنلاين :2
بازديدازاین صفحه :210360