نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ (1)

شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ
حاج ملا احمد گوگدی گلپایگانی (م پس از 1264ق)[1] یكی از فقهای عظیم القدر شیعه بوده، كه متأسفانه در حوزه های علمیه ناشناخته مانده است.[2]
تألیفات ارزنده ای به این شرح دارد:
إزاحه الشكوك فی تملك العبد المملوك، قواطع الأوهام فی نبذه من مسائل الحلال و الحرام، دعائم الدین در اصول الفقه، رساله اصالت لزوم در عقدها، كتاب الطهاره (رساله عملیه) ، عشره مسائل در احكام نكاح و طلاق و صلح، التوكیل فی إخراج الزكاه، رساله در اجتماع امر و نهی، اجوبه المسائل الفقهیه، رساله در وقف، رساله در شرایط مفتی، المقیاس المستقیم، توضیح المقال (شرح حال شیخ كلینی، شیخ صدوق، شیخ طوسی و مطالب دیگر) ، منهج السداد فی شرح الإرشاد (این كتاب - كه نسخه هایی از آن در دست است - مورد تمجید ملا احمد نراقی (ره) قرار گرفته و تقریظی بر آن نوشته است. نیز از آیه الله العظمی گلپایگانی - كه از بخشی از این كتاب استفاده كرده اند - نقل شده كه این كتاب، مانند جواهر الكلام و یا مانند جامع المدارك است) ، شرح حدیث إنّ الغضب من الشیطان. جز این كتاب، همه تألیفات آن مرحوم به زبان عربی است.
دو نسخه از این رساله - كه گویا یكی از آنها به خط مؤلف است - در كتابخانه آیه الله العظمی مرعشی نجفی (ره) نگهداری می شود و تاریخ تألیف آن، 1243 ق است.
آنچه در پی می آید، شرح حدیث إن الغضب من الشیطان است كه بر اساس همان دو نسخه موجود، سامان یافته است.
بسم الله الرّحمن الرّحیم
الحمد لله رب العالمین، والصلاه والسلام علی خیر خلقه محمد و آله الطاهرین اجمعین.
امّا بعد، چنین گوید كمینه، خادم شریعتِ سید ابرار و چاكر طریقت ائمه اثنی عشر اطهار - علیه و علیهم صلوات الله الملك الغفار - احمد بن علی مختار - حشرهما الله مع من تولیاه من السادات المعصومین الكرام و جمعهما الله تحت لوائهم یوم القیام و فی دار السلام - :
این رساله مختصره و عجاله مقتصره ای است در بیان معنای حدیث شریفی كه از ختم رُسُل و هادی سُبُل - صلی الله علیه و آله - روایت شده، كه آن حضرت فرمودند:
إنّ الغضب من الشیطان، خلق من النار، و إنّما یطفأ النار بالماء. فإذا غضب أحدكم، فلیتوضّأ.[3]
و مرتب نمودم این رساله را بر مقدمه و چهار فصل و خاتمه. و ما توفیقی إلاّ بالله و علیه توكّلت و إلیه أنیب.

مقدمه
در بیان فوایدی چند است كه پیش از بیان مطلب، دانستن آنها سودمند است:
فایده اول. اینكه، شخص انسانی نسخه مختصره و مجموعه معتبره ای است از عالم، به این معنا كه آنچه در عالم است از مظاهر جلال و جمال، چه از امور بسیطه و چه از امور مركّبه و چه از امور مادیّه و چه از امور مجرّده از مادّه، نمونه ای از آن در این نسخه و مجموعه هست ولو بالقوه و الإستعداد. و ریب و دغدغه در این، فی الجمله نیست.
سال ها دل طلب جام جم از ما می كرد آنچه خود داشت ز بیگانه تمنا می كرد
و شاهد بر این مدعا بسیار است؛ چه از حسّ و چه از عقل و چه از نقل و چه از آیات و چه از روایات منقوله از اهل بیت اطهار -صلوات الله علیهم أجمعین -. و از آن جمله، ابیات مشهوره است كه نسبت داده شده است به حضرت سیّد أوصیا - علیه الصلاه والسّلام و التحیه و الثناء - قال - علیه السلام - :
دواؤك فیك و ما تبصر
و داؤك منك و ما تشعر
و تزعم انّك جرم صغیر
و فیك انطوی العالم الأكبر
أنت الكتاب المبین الذی
بأحرفه یظهر المضمر[4]
بلكه جمعی از ارباب دانش و اصحاب بینش را اعتقاد آن است كه انسان، عالَم كبیر، و عالَم به نسبت به وی، عالَم صغیر است. و اگرچه بیان این مذهب و تحقیق آن موكول است به بسط تمامی، كه این رساله را گنجایش آن نیست، با اینكه در اینجا هم لزومی ندارد و لازم این مقاله آن است كه در همین مجموعه و نسخه هر یك از عقل - كه آن را قوّه عاقله و صفت ملكیت می نامند - و جهل - كه آن را قوّه شهویه متضمنه هر یك از صفت شیطانی است و سبعیّت و بهیمیت می نامند - نیز در آن هست.
آدمی زاده طرفه معجونی است
از فرشته سرشته وز حیوان
گر كند میل، این شود پس ازین
ور كند میل، آن شود به از آن
و بر وجود هر یك از عقل و شهوت در آدمی مكلّف، شواهد و ادلّه بسیار است. علاوه بر آنچه كه اشاره شد، با آنكه خلافی در آن نیست، بلكه اتفاقی كلّ عقلاست، بلكه حسّ و عیان نیز به طریق إنّ شاهد بر آن است و احتیاج به دلیل و شاهد ندارد.
و از آن جمله است، جمیع ادلّه قاطعه، چه از عقل و چه از غیر آن، چه از آیات و چه از اخبار مأثوره از اهل بیت اطهار و چه از اجماع و چه از ضرورت مذهبیّه و دینیّه كه دلالت بر ثبوت احكام شرعیه و تكالیف الهیه در حق مكلّفین از آدمیین و مكلّف بودن آنها به این ها دارند ؛ زیرا كه دلالت واضحه دارند جمیع آنها به طریق إنّ بر وجود عقل و قوه عاقله در آنها؛ زیرا كه به حكم ادّله قطعیه، بلكه ضرورت دینیّه نیز تكلیف غیر عاقلْ جایز و روا نیست. و نیز دلالت واضحه دارند بر وجود قوه شهویّه در آنها؛ زیرا كه تحصیل حاصل، چون تكلیف به غیر مقدور مُحال و ممتنع است، به ضرورت عقل قاطع و شهادت نقل ساطع.
و از آن جمله است، نیز ادلّه متكثره معتبره، چه قطعیه و چه غیر قطعیه، چه از آیات شریفه و چه از اخبار متواتره و چه از اجماع و چه از ضرورت مذهبیه و دینیه - كه دلالت بر لزوم مخالفت نفس و هوی دارد - ؛ زیرا كه دلالت و شهادت دارند جمیع آنها بر وجود هر یك از قوّه شهویه و قوّه عاقله درآنها.
و از آن جمله است، نیز اخبار متواتره كه دلالت دارند بر اینكه مناط در تكلیف و ثواب و عقاب عقل است؛ زیرا كه دلالت واضحه دارند به طریق إنّ بر وجود هر یك از آنها در آنها.
و از آن جمله است، اخبار معتبره متكثره كه به خصوص دلالت دارند بر خلق عقل و جهل و جنودِ هر یك از آنها، و بر اینكه سرمایه سعادت انسانی، عقل و قوه عاقله است و سرمایه زیان و خسارت وی قوه شهویه است، و بر اینكه آنچه از خیرات و اعمالِ شایسته و افعالِ حسنه از وی صادر می شود، به واسطه عقل و قوه عاقله و صفت ملكیّت مخلوقه در وی است، و آنچه از شرور و اعمال ناشایسته و افعال قبیحه از وی به ظهور می رسد، به واسطه قوه شهویه و صفت شیطانیت و سبعیّت و بهیمیّت موجوده در آن است.
بلكه از اخباری كه در بیان خلق عقل و جهل و جنود هر یك از آنها وارد شده است، برمی آید كه جمیع خیرات و اعمال شایسته از جنود و سپاه جهل و لوازم آن است و جمیع شرور و اعمال ناشایسته از جنود و سپاه عقل و لوازم آن است و به طریق إنّ دلالت می كند بر وجود هر یك از آن دو قوه در آن، و هو المطلوب.
و از آن جمله است، فرموده حضرت امام جعفر صادق - علیه الصلاه والسّلام - در حدیث طولانی كه صدوق - علیه الرحمه - در كتاب علل الشّرائع به سند متصل از آن حضرت روایت كرده، كه آن حضرت فرموده: «الذّنب من الشهوه»[5] . و مضمون آن، این است كه گناهی كه از گناهكار سر می زند، از شهوت است و دلالت این مضمون بر وجود قوه شهویه در آن، در نهایت وضوح است و به طریق إنّ نیز دلالت واضحه بر وجود قوه عاقله در آن دارد، و هو المطلوب.
و از آن جمله، حدیث صحیحی است كه صدوق - علیه الرّحمه - در كتاب علل الشرائع از عبداللّه بن سنان روایت كرده:
قال: سألت أبا عبد الله جعفر بن محمد الصّادق - علیهما الصلاه والسّلام -، فقلت: الملائكه أفضل أم بنو آدم؟ فقال: قال امیرالمؤمنین علی ابن أبی طالب - علیه الصلاه والسّلام - : إنّ الله - عزّوجلّ - ركب فی الملائكه عقلاً بلا شهوه و ركب فی البهائم شهوهً بلا عقل و ركب فی بنی آدم كلتیهما، فمن غلب عقله شهوته، فهو خیر من الملائكه، و من غلبت شهوته عقله، فهو شرّ من البهائم.[6]
و مضمون آن، این است كه گفت عبد الله بن سنان كه سؤال كردم از حضرت امام جعفر صادق - علیه الصلاه والسّلام - كه ملائكه افضل اند یا بنی آدم؟ آن حضرت فرمودند كه فرمود حضرت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب - علیه الصلاه و السّلام - : كه به درستی كه خدای - عزّوجلّ - خلق نمود در ملائكه عقل را بی شهوت، و خلق نمود در حیوانات شهوت را بی عقل، و خلق نمود در بنی آدم هر دو را با هم. پس هر كه عقل وی غالب باشد بر شهوت وی، پس آن بهتر از ملائكه است و هر كه شهوت وی غالب باشد بر عقل، وی پس بدتر است از حیوانات. و دلالت این حدیث بر مدّعا در نهایت وضوح است.
و بالجمله، اخباری كه دلالت بر مدّعا دارد، مثل آیات شریفه، بسیار است.

فایده دوم. اینكه، در آدمی - كه نسخه مختصر عالم است - آیا ملك و شیطان هست یا نه؟ لازم مقاله گذشته - كه آدمی نسخه مختصره عالم است - این است كه هر یك از این دو نیز در وی وجود دارد و تحقیق مطلب، این است كه اشكالی نیست در اینكه ملك در آدمی هست، بلكه تا به حال به كسی كه منكر این باشد برنخورده ایم. و شاهد و دلیل بر این مطلب نیز بسیار است.
از آن جمله است، آیه شریفه «و ایّدهم بروح منه»؛[7] زیرا كه مراد از این روح - كه خداوند عالَم، بندگان مؤمنین خود را مؤیّد گردانیده به وی - ملك است، چنانچه حضرت امام جعفر صادق - علیه السّلام - بیان و تفسیر آن فرموده اند.[8]
و از آن جمله است، نیز آیه شریفه «عن الیمین و عن الشمال قعید.


[1] . تاریخ تألیف یكی از كتاب‏های ایشان 1264ق، است.
[2] . شرح حال او در كتاب‏های أعیان الشیعه، أعلام الشیعه و گنجینه دانشمندان به طور مختصر و در كتاب شرح حال دانشمندان گلپایگان، ج 1، به گونه مفصل آمده است.
[3] . بحارالأنوار، ج 70، ص 272: إن الغضب من الشیطان و إن الشیطان خلق من النّار و إنّما یطفی‏ء النّار الماءُ. فإذا غضب أحدكم، فلیتوضأ.
[4] . دیوان أمیرالمؤمنین، چاپ سنگی، ص 44، با كمی تفاوت.
[5] . بحارالأنوار، ج 58، ص 296، به نقل از علل الشرائع، ج 1، ص 102.
[6] . علل الشرائع، چاپ قم، ج 1، ص 5.
[7] . سوره مجادله، آیه 22.
[8] . صافی، ج 2، ص 679، چاپ اسلامیه.

آيت الله رضا استادي


١٥:٢٦ - 1392/06/09    /    شماره : ١٥٦٣٤    /    تعداد نمایش : ٩٨٨



خروج





   مطالب مرتبط
 حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ(4) (خبر)
 شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ (10) (خبر)
 شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ (9) (خبر)
 شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ (8) (خبر)
 شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ (7) (خبر)
 شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ (6) (خبر)
 شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ (5) (خبر)
 شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ (3) (خبر)
 شرحی بر حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ (2) (خبر)
 حدیث سفینه در کتب اهل سنّت (1) (خبر)
 نرم افزارهای حدیثی (1) (خبر)
بازدیدها
امروز :1089
کل بازديدها :17648787
بازديدکنندگان آنلاين :4
بازديدازاین صفحه :213436