نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

آشنایی با منابع رجالی شیعه (2)

این كتاب با تحقیق سید جلال الدین محدث ارموی در یك جلد منتشر شده است.
2. معالم العلماء ابن شهر آشوب (م 588)، نام كامل این كتاب: معالم العلماء فی فهرست كتب الشیعه و اسماء المصنّفین، است. محمد بن علیّ بن شهر آشوب مازندرانی در سال 489 تولد و در سال 588 در سنّ 99 سالگی وفات یافت[1]. كتاب معالم العلماء در برگیرنده اسامی 1021 نفر از عالمان شیعی از دوران شیخ طوسی تا عصر مؤلّف است. و همان گونه كه در معرّفی فهرست شیخ منتجب الدین گفته شد، این كتاب؛ هم چون فهرست منتجب الدین در تكمیل كار شیخ طوسی و در معرفی رجال شیعه و آثار آنان است.
مؤلّف در پایان كتاب در فصلی مستقل نام شاعران مشهور اهل بیت - علیهم السلام - را آورده است. این كتاب در یك جلد منتشر شده است.
3. رجال ابن داوود (م 707)، تقی الدین حسن بن علی بن داوود حلّی در سال 647 در حلّه تولد یافت و در سال 707 چشم از جهان فرو بست. این كتاب در برگیرنده دیدگاه رجالی شیخ طوسی، كشی، نجاشی، برقی، غضائری و... است كه به ترتیب حروف الفبا تنظیم شده است[2]. كتاب در دو بخش فراهم آمده: بخش نخست به معرفی موثقین و مهملین اختصاص یافته و در بخش دوم اسامی مجروحین و مجهولین انعكاس یافته است؛ زیرا از نگاه مؤلّف، شایسته آن است كه نخست از موثقین یاد شود.
مؤلّف در آغاز، طرق خود به شیخ طوسی، شیخ صدوق، شیخ مفید و... . را تبیین نموده است. این كتاب در یك جلد منتشر شده است.
4. خلاصه الاقوالِ علامه حلّی (م 726)، حسن بن یوسف مطهّر علامه حلّی متولد سال 648 و متوفای 726 یكی از برجسته ترین عالمان شیعی است كه شخصیت علمی او شهره آفاق بوده و در زمینه های مختلف علوم اسلامی، به ویژه فقه، كلام و رجال دارای آثار گرانقدری است. علامه حلّی در زمینه رجال دارای كتاب مفصلی بود به نام كشف المقال فی معرفه الرجال كه خود از آن با عنوان رجال كبیر یاد می كند اما متأسفانه این كتاب مفقود شده و كتاب خلاصه الاقوال تلخیصی از آن است. علامه حلی این كتاب را در دو بخش تنظیم كرده است بخش نخست مربوط به راویان ثقه و بخش دوم ناظر به متوقفین است. یعنی كسانی كه نمی توان به روایاتشان عمل نمود.
این كتاب با تحقیق جواد قیومی در یك جلد منتشر شده است.

مصادر متأخر رجال شیعه (سده دهم تا سده كنونی)
1. مجمع الرجال، قهپائی (م 993)، نام كامل این كتاب مجمع الرجال الحاوی لذكر المترجمین فی الاصول الخمسه الرجالیه اثر عنایت الله علی قهپائی است. چنان كه از مقدمه كتاب پیداست، قهپائی نخست با مراجعه به منابع پنج گانه اولیه رجالی؛ یعنی رجال كشی، رجال و فهرست شیخ طوسی، رجال نجاشی، رجال ابن غضائری و با توجه به پراكندگی این كتاب ها در ذكر اسامی راویان، فهرستی الفبایی از اسامی تمام راویان را فراهم آورد تا مراجعه به این كتاب ها راحت تر باشد. سپس دریافت كه رجوع به هر یك از این كتاب ها و مجلدات آنها و ارزیابی دیدگاه های آنان در مقایسه با یكدیگر دشوار است. از این رو پس از ذكر نام هر یك از راویان عبارات كتب پنج گانه مذكور را با ترتیب پیشگفته و با استفاده از رموزی؛ هم چون كش برای رجال كشی، غض برای رجال ابن غضائری و... .. در كتابی منعكس ساخت و نام آن را مجمع الرجال گذاشت[3]. بنابر این مجمع الرجال قهپائی یك كتاب مستقل رجالی به شمار نمی رود، بلكه انعكاس دهنده پنج منبع رجالی كهن با تنظیم مورد نظر مؤلّف است[4]. این كتاب در 7 جلد با تحقیق سید ضیاء الدین اصفهانی منتشر شده است.
2. نقد الرجال، سید مصطفی حسینی تفرشی (حدود سده یازدهم)، مؤلّف در مقدّمه كتاب خود چنین آورده است:
وقتی در كتب رجال نگریستم دریافتم برخی از آنها فاقد ترتیب است تا مقصود مؤلّف به آسانی به دست آید و تكرار و اشتباه در آنها راه یافته و برخی نیز اگر چه دارای ترتیب خوبی است، اما در بر گیرنده غلط های فراوان است. افزون بر اینها هیچ یك از آنها در ذكر اسامی همه راویان دارای جامعیت نیست. بدین جهت می خواهم كتابی فراهم آورم كه حاوی تمام اسامی رجال بوده... . و عاری از تكرار و غلط باشد... . و آن را بر اساس ترتیب حروف الفبا تنظیم كرده ام[5].
تفرشی در مواردی برای نشان دادن كامل شخصیت راوی به منابع حدیثی مراجعه داشته و از رهگذر روایات مروی عنه، راویان را مشخص می سازد.
كتاب نقد الرجال دارای خاتمه ای است كه در آن شش فائده، هم چون كنیه و القاب ائمه - علیهم السلام -، موالید و وفیات ائمه - علیهم السلام -، و طرق شیخ طوسی و صدوق آمده است.
این كتاب با تحقیق موسسه آل البیت - علیهم السلام - در پنج جلد منتشر شده است.
3. جامع الرواه اردبیلی (م 1101)، جامع الرواه و ازاعه الاشتباهات عن الطرق و الاسناد اثر محمد بن علی اردبیلی غروی از جمله آثار قابل تحسین رجالی است كه در سده یازدهم به رشته تحریر در آمد.
اردبیلی در مقدمه كتابش می گوید: به رغم ضرورت مراجعه به كتب رجالی و نقش آنها در برخورد با روایات، مطلق آمدن نام راویان بدون ذكر قیودی؛ هم چون پدر یا فرزند، یا استاد یا مروی عنه و نیز اشتباه در ضبط نام آنان به خاطر پراكندگی نسخ، باعث شده كه بسیاری از راویان به عنوان چهره های مجهول معرفی شده و عملاً روایاتشان از كارآیی بیافتد.
اردبیلی برای نیل به مقصود خود ضمن مراجعه به تمام منابع رجالی، به منابع حدیثی نیز مراجعه نموده است تا ضمن برشمردن روایات نقل شده از راوی، از طریق شمار روایات، یا مروی عنه شناخت بیشتری از او به دست آید. این ابتكار او در میان منابع رجالی قبل از او سابقه نداشته است. تكیه اصلی مؤلّف عبارت های رجال استرآبادی و تفرشی است.
این كتاب در دو جلد منتشر شده است.
4. الفوائد الرجالیه، سید محمد مهدی بحر العلوم طباطبایی (م 1212)، از این كتاب غالباً با عنوان رجال بحر العلوم نیز یاد می شود. كتاب رجال سیّد دارای سه مرحله است:
1. بررسی مهم ترین بیوت رجالی شیعه؛ از قبیل آل ابی رافع، آل ابی شعبه، آل اعین.
2. انعكاس اسامی صحابه و راویان پیامبر و ائمه - علیهم السلام - با ذكر آراء رجالیون پیشین و نقد و بررسی آنها.
3. فوائد رجالی كه كتاب به خاطر همین فصل به این نام نامیده شده است. مباحثی؛ هم چون رجال ارشاد، عدالت در راوی، شیوه صاحبان كتب اربعه، شرح حال وكلاء امام زمان - علیه السلام - و... . در این بخش انعكاس یافته است[6].
این كتاب با تحقیق محمد صادق بحر العلوم و حسین بحر العلوم در چهار جلد منتشر شده است.
5. تنقیح المقال فی علم الرجال، شیخ عبدالله مامقانی (م 1351)، بدون تردید كتاب تنقیح المقال یكی از بهترین و محققانه ترین منابع رجالی شیعه است كه توسط حدیث پژوه سختكوش و نامی، مرحوم مامقانی به رشته تحریر درآمده است. مؤلّف در مقدّمه كتاب توضیح می دهد كه هنگام تألیف مقباس الهدایه وعده نگارش كتابی در رجال را داده و اینك پس از گذشت چند سالی با فراهم آوردن تمام منابع رجالی پیشین توفیق انجام این كار را یافته است[7].
مؤلّف در مقدّمه ای مبسوط به بررسی برخی از مباحث علم رجال؛ نظیر چگونگی مراجعه به كتب رجالی، موالید و وفیات ائمه - علیهم السلام -، بی نیازی مشایخ اجازه از توثیق، عدم وثوق به جرح و تعدیل منابع فقهی و... . پرداخته است.
از ابتكارات ستودنی علامه مامقانی در این كتاب آن است كه پیش از ورود به مباحث اصلی كتاب در رساله ای با عنوان نتائج التنقیح فی تمییز السقیم من الصحیح فهرست كامل راویان ذكر شده در كتاب خود را كه شمار آنان 13365 راوی است، با ذكر نتیجه نهائی، دیدگاه خود درباره وثاقت یا عدم وثاقت راوی منعكس ساخته است.
مؤلّف در بررسی رجالی هر یك از راویان، نخست با آوردن عنوان الضبط ضبط صحیح، اسامی آنها را ذكر می كند و با آوردن عنوان الترجمه به شرح حال آنان می پردازد. این كتاب در سه جلد رحلی انتشار یافته است.
6. قاموس الرجال، شیخ محمد تقی تستری (معاصر)؛ مرحوم علامه شوشتری از محققان معاصر است كه چهره علمی و تلاش خستگی ناپذیر او برای بسیاری شناخته شده است. كتاب های: نهج الصباغه فی شرح نهج البلاغه، النجعه فی شرح اللمعه و الاخبار الدخیله، از آثار علمی ماندگار اوست.
كتاب قاموس الرجال از آثار كاملاً تحقیقی رجالی است، كه مؤلف در آن صرفاً به انعكاس دیدگاه های سایر رجالیون نپرداخته، بلكه بررسی همه جانبه زندگی و میزان وثاقت، یا ضعف راویان را دنبال نموده است. این كتاب در حقیقت تعلیقه ای بر كتاب تنقیح المقال علامه مامقانی است كه خود به عنوان كتاب مستقل رجالی مطرح شده است.
مؤلّف در مقدمه این كتاب چنین آورده است:
هر چند كه كتاب رجال علامه مامقانی در باب خود بهترین نگاشته است؛ زیرا به گردآوری تمام مدارك و آراء پرداخته و به خاطر نقل عبارات رجالیّون محكم ترین كتاب در فنّ رجالی است، جز آن كه در آن اشكالاتی به چشم می خورد[8]. آنگاه به صورت مبسوط به ذكر این اشكالات پرداخته و در ادامه چنین افزوده است:
از این جهت این كتاب نیازمند اصلاح بود و من این تعلیقات را بر آن نگاشتم... و نام آن را تصحیح تنقیح المقال گذاشتم، اما به پیشنهاد برخی از فضلاء نامِ قاموس الرجال را برای آن برگزیدم[9]. این كتاب در 11 جلد منتشر شده است.آشنایی با منابع رجالی شیعه

7. معجم رجال الحدیث، آیت الله سید ابوالقاسم خویی (معاصر)، نام كامل این كتاب: معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواه است. كتاب معجم رجال الحدیث را آخرین و كامل ترین منبع رجال شیعه می توان برشمرد، این كتاب در 24 جلد منتشر شده است. مؤلّف در مباحث مقدّماتی به صورت غیر مبسوط مهم ترین مباحث رجالی؛ از قبیل اصول رجالی شیعه، میزان صحت روایات كتب اربعه، توثیقات عامه، توثیقات خاصه و... . را مورد نقد و بررسی قرار داده است. مهم ترین ویژگی این كتاب كه آن را از این جهت از سایر منابع رجالی ممتاز می سازد، آن است كه مؤلّف در كنار بررسی رجالی راویان كه در سایر منابع رجالی پیشین متداول است، فهرست كاملی از روایات او را در كتب اربعه حدیثی شیعه و در مواردی عین روایات او را منعكس ساخته است؛ زیرا معتقد است این امر ضمن مشخص ساختن طبقه راویان، جایگاه روایی او را نیز مشخص می كند[10].
این كتاب در 24 جلد منتشر شده و در آن 15706 راوی به طور مبسوط مورد بررسی قرار گرفته اند.


[1] - برای تفصیل بیشتر ر. ك: مقدمه معالم العلماء به قلم سید محمد صادق آل بحر العلوم ص 1 ـ 6.
[2] - برای آگاهی بیشتر از شرح حال ابن داوود ر. ك: مقدمه رجال ابن داوود به قلم سید محمد صادق آل بحر العلوم ص 5 ـ 12.
[3] - مجمع الرجال ج 1 ص 2 ـ 3.
[4] - برای تفصیل بیشتر ر. ك: الذریعه ج 20 ص 29.
[5] - نقد الرجال ج 1 ص 33 ـ 34.
[6] - الفوائد الرجالیه ج 1 ص 8 ـ 9.
[7] - تنقیح المقال فی علم الرجال ج 1 ص 1.
[8] - قاموس الرجال ج 1 ص 8 ـ 9.
[9] - همان، ص 12.

[10] - مؤلف در مقدمه كتاب مزایا و ویژگی های كتاب خود را بر شمرده است. ر. ك: معجم رجال الحدیث، ج 1 ص 12 ـ 15

علي نصيري- آشنايي با علوم حديث، ص 220


٢٢:١٣ - 1392/06/05    /    شماره : ١٥٥٠١    /    تعداد نمایش : ١٠٠٧



خروج





   مطالب مرتبط
 آشنایی با منابع رجالی شیعه (2) (خبر)
 آشنایی با منابع رجالی شیعه (1) (خبر)
 آشنایی با منابع رجالی شیعه (1) (خبر)
 نهج البلاغه در كلام علما و بزرگان شیعه (2) (خبر)
 فهرست منابع حدیث شیعه (2) (خبر)
 بازسازی و تكمیل مصادر رجالی شیعه(2) (خبر)
 آشنایی اجمالی با امام زمان(عج) (2) (خبر)
 بیانات مقام معظم رهبرى در مورد نهج البلاغه (2) (خبر)
 نهج البلاغه در كلام علما و بزرگان شیعه (1) (خبر)
 نهج البلاغه در كلام رجال اندیشه (2) (خبر)
 اسناد و مدارک نهج البلاغه (2) (خبر)
بازدیدها
امروز :9480
کل بازديدها :15856159
بازديدکنندگان آنلاين :16
بازديدازاین صفحه :192601