نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

پژوهش و آموزش در علوم حدیث

پژوهش و آموزش، دو بال رُشدِ اندیشه ها و علوم اند و هریك بدون دیگری، ناقص. پژوهش، پشتوانه آموزش است و آموزش، سؤال آفرین و زمینه ساز پژوهش.
با آموزش، كاستی های پژوهش و نارسایی های آن برطرف می شود و پرسش های نو جوانه می زند و افق های جدید برای دانشور شكل می گیرد و با این تعاون، دانشْ بالنده می شود. لذا از رونق افتادن هركدام، افول و ركود دیگری را در پی دارد.
امروزه در ساحت علوم، این وابستگی چنان خود نموده كه هیچ پژوهشگاهی بدون آموزش سیر نمی كند و هیچ مركز آموزشی، خود را بی نیاز از پژوهش نمی بیند.
علوم حدیث نیز از این قاعده مستثنا نخواهد بود؛ بدین معنا كه باروری آن، در گرو پژوهش و آموزش است.
حال،پرسش این است كه آیا حدیث و دانش های آن، با تحقیق و تعلیم پیش آمده است و با این دو بال پرواز كرده است، یا نه؟ آیا میزان پژوهش و آموزش، یكسان بوده است؟ اینك چه باید كرد؟
درنگی در گذشته نشان از آن دارد كه پژوهش، تا اندازه ای در میان عالمان شیعی رونق داشته است. آنان در حفظ و كتابت، تدوین و تبویب، شرح و ترجمه حدیث و نیز در تدوین و شكل دهی علوم حدیث، از قبیل رجال و درایه، تلاش های پُرارجی به عمل آورده اند. تا آن جا كه محمّدبن ابی عمیر، صاحب 94 تألیف حدیثی است؛[1] فضل بن شادان، 280اثر حدیثی از خود برجای گذاشت؛[2] محمّد بن مسعود عیاشی، بیش از 200 كتاب حدیثی تالیف كرده؛[3] علی بن مهزیار اهوازی، 333كتاب نگاشت[4] و حسین بن سعید اهوازی، 330 اثر عرضه كرد. [5]
در دوره بعد نیز محمدبن یعقوب كلینی، بیست سال در تدوین كتاب الكافی كوشید[6] و شیخ صدوق، 300مصنَّف در حدیث پدید آورد. [7]
در عصر حاضر، كتب حدیثی، بیش از 200عنوان است و مجموع احادیث گردآوری شده در كتب اربعه، بحار الأنوار، الوافی، وسائل الشیعه و مستدرك الوسائل، از صدهزار حدیث، تجاوز می كند.
در بخش شرح و تعلیقه نویسی می توان از مرآهالعقول (شرح الكافی) و ملاذالاخیار (شرح تهذیب الأحكام) از علّامه مجلسی، و روضهالمتقین (شرح كتاب من لایحضره الفقیه) از محمدتقی مجلسی، شرح ملاصدرا بر الكافی، شرح ملاصالح مازندرانی بر الكافی، و تعلیقه میرداماد بر الكافی، نام برد.
شرح های صحیفه سجادیه، چون ریاض السالكین از سیّدعلی خان كبیر،[8] و شرح های نهج البلاغه چون شرح ابن میثم بحرانی و منهاج البراعه از میرزا حبیب اللَّه خویی[9] و دیگر شروحی كه بر زیارت ها و ادعیه نوشته شده اند، چون الأنوار اللامعه (شرح زیارت جامعه) از سیّدعبداللَّه شُبّر[10] و شرح زیارت عاشورا از ابوالمعالی كلباسی، نیز از این قبیل اند. [11]
در ترجمه كتب حدیث و اخبار نیز یادگارهای قابل توجّهی برجای مانده است. نمونه هایی چون: ترجمه تفسیر منسوب به امام عسكری علیه السلام، ترجمه تهذیب الأحكام، ترجمه برخی از جلدهای بحار الأنوار، و ترجمه های ثواب الأعمال، نهج البلاغه، صحیفه سجادیه، عیون الأخبار[12] و... از این باب اند.
اینها پاره ای از مجاهدت های علمی در قلمرو اخبار واحادیث بود. در حوزه علوم الحدیث، یعنی رجال و درایهالحدیث، نیز وارث میراث های گران قدری هستیم.
در زمینه علم رجال، آثار چاپ شده موجود، بیش از پنجاه عنوان است. از اختیار معرفهالرجال، اثر كشّی گرفته تا قاموس الرّجال، اثر علّامه محمدتقی شوشتری و معجم رجال الحدیث، نوشته آیه اللَّه سید ابوالقاسم خویی.
اینها بجز نسخه های خطّی است كه در كتابخانه ها موجوداند، یا در كتابنامه ها از آنها یاد شده است.
در حوزه درایهالحدیث نیز نوشته های گران قدری را به ارث برده ایم.
از درایهالحدیث، اثر زین الدین العاملی و الوجیزه، نوشته شیخ بهایی و الرّواشح السّماویّه، اثر میرداماد گرفته،تا سماءالمقال كلباسی و جامع المقال طریحی، تا قواعد الحدیث محیی الدین غُرَیفی و بحوث فی علم الرجال محمد آصف المحسنی، ماندگارهای این بخش اند.
اینها پژوهش هایی بود كه از گذشته تاكنون در این زمینه ادامه داشته است.
بجز اینها، پژوهش های ارزشمند و مناسب دیگری نیز به صورت فردی و گروهی در حوزه حدیث آغاز شده است. در این زمینه می توان از معجم نویسی و راهنماسازی، تصحیح و تحقیق، مسندنویسی، گزیده نویسی، واحدسازی مجموعه های حدیثی و به خدمت گرفتن رایانه، نام بُرد.
حدیث پژوهشی، گرچه به پای نیاز نرسید و بی نیازكننده نیست، اما بسیار ارزشمند است. با اسف فراوان، در بعد آموزش و تعلیم، كارنمای خشنود كننده ای در دست نیست.
اگر از جلسه های املای حدیث[13] و قرائت آن نزد مشایخ - كه تا قرن ششم نیز رونق داشته - و نیز از حلقه های درس خصوصی كه برخی از استادان داشته اند بگذریم، برنامه آموزشی سازمان یافته ای سراغ نداریم.
به جِد می توان مدّعی شد كه آموزش رجال، درایه، فقه الحدیث، و تاریخ و تطوّرِ حدیث در هیچ دوره ای پانگرفته، تا بتوان گفت به افول گراییده است و حوزه های علمیه به عنوان یك نهاد تعلیمی دینی، در این زمینه، قصور ورزیده اند.
بلی، در سال های اخیر، در پی پاره ای تحولات اصلاحی در حوزه های علمیه شیعه در ایران، درس های رجال و درایه، برای برخی مقاطع تحصیلی، نخست با عنوان دروس جنبی و سپس در ذیل درس های عمومی در پایه های هشتم تا دهم، وارد برنامه های آموزشی حوزه شده است. امّا روشن است كه به این دو درسِ بریده و منقطع از قبل و بعد نمی توان امید بست.
در رشته های تخصّصی علوم حوزوی نیز، كه در سایه همان تحولات شكل گرفت، از علوم حدیث خبری نیست؛ زیرا رشته های دایرشده عبارت است از: تبلیغ، كلام، تفسیر و علوم قرآن.
در مراكز آموزشی دانشگاهی نیز گرچه برخی از درس ها در زمینه علوم حدیث در سال های قبل از انقلاب اسلامی ایران وجود داشته است، كه در این زمینه می توان از درس های استاد مدیر شانه چی در دانشگاه مشهد یاد كرد، ولی علوم حدیث، به عنوان یك گروه آموزشی، سابقه ای ندارد. در سال های اخیر، در برخی از دانشگاه ها، چون دانشگاه تهران و دانشگاه تربیت مدرس، آن هم با عنوان علوم قرآن و حدیث، گروه های آموزشی چندی شكل گرفته كه بسیار نوپاست. و دانشكده علوم حدیث شهر ری - كه امیدهای بسیاری را متوجّه خود كرده است - نیز هنوز در آغاز راه است و طبعاً دارای ظرفیتی محدود. از این رو، جای صد افسوس است كه تاكنون، آموزش در حوزه حدیث، به موازات پژوهش، حركت نكرده است.
به نظر می رسد اهل سنّت، چنان كه در پژوهش، بویژه در سالیان اخیر، حركت های پرشتابی داشته اند، در حوزه آموزش نیز جلوتر باشند.
یكی از رشته های درسی در نظامیه بغداد، علم الحدیث بود و عبدالوهاب فامی (م 500ق) و خطیب تبریزی (م 502ق) از استادان این درس بودند.[14] در سال 728قمری، دارالقرآن ودارالحدیث تنكویه در دمشق تأسیس شد و ذهبی از مدرّسان آن بود.[15] در الأزهر، از سال 1936 میلادی، قانونی به تصویب رسید كه پس از دوره ابتدایی تا مراحل پایانی تحصیل، حدیث، جزو درس ها قرارگرفت. [16]
این نگاه به گذشته و گستره نیازها و پرسش های جدید، برنامه ریزان آموزشی وپژوهشی را فرامی خواند كه حدیث و دانش های وابسته بدان را در برنامه ها جای دهند.
قرآن و حدیث، دو مصدر دین شناسی و مادر علوم اسلامی به شمار می روند و نباید در حاشیه برنامه های نهادهای تعلیمی و آموزشی قرارگیرند. نباید فرزندان، عرصه را بر مادر، تنگ كنند و آن را از صحنه به دور سازند یا در حاشیه قرار دهند.
حاشیه نشینی حدیث، این ضرر را داشته كه هنوز بسیاری از قلمروهای آن، به تعلیم، بلكه تحقیق، درنیامده است. روایات مربوط به معارف، اخلاق، آداب و رسوم و ادعیه و زیارات، هنوز بِكر باقی مانده اند. حدیث، در حاشیه و به دنبال فقه و اصول، گام برمی دارد و تا آن جا بدان توجه می شود كه فقه و اصول، دامن گسترده باشند.
بر پیروان سنّت و عترت، فرض است كه حدیث را در همه قلمروها و با همه دانش های بایسته آن، منظور كنند و آن را از انحصار منبر وعظ و كرسی فقه، خارج سازند.
به امید روزی كه حدیث و دانش هایش جایگاهی شایسته در برنامه آموزشی حوزه ها به دست آورد و رشته ای تخصّصی را به خود اختصاص دهد و مراكز آموزش عالی، به علوم حدیث، به عنوان یك گروه مستقل آموزشی بنگرند.


[1] . الفهرست، محمدبن الحسن الطوسی، قم، منشورات الرضی، ص‏142.
[2] . همان، ص‏124.
[3] . همان، ص‏136.
[4] . همان، ص‏88.
[5] . همان، ص‏58.
[6] . مستدرك الوسائل، میرزاحسین نوری، قم، اسماعیلیان، ج‏3، ص‏535.
[7] . الفهرست، ص 157.
[8] . ر.ك: الذریعه، ج‏3، ص‏345-359 (49 عنوان شرح) .
[9] . ر.ك: همان، ج‏4، ص‏111-161 (86 عنوان شرح) .
[10] . ر.ك: همان، ج‏3، ص‏305-306 (9 عنوان شرح) .
[11] . ر.ك: همان، ج‏3، ص‏307- 308 (7 عنوان شرح) .
[12] . ر.ك: همان، ج‏4، ص‏90-147.
[13] . ر.ك: الذریعه، ج‏2، ص‏305-319.
[14] . مدارس نظامیه و تأثیرات علمی و اجتماعی آن، نوراللَّه كسائی، تهران، امیركبیر، 1363، ص‏135.
[15] . تاریخ دانشگاه‏های بزرگ اسلامی، عبدالرحیم غنیمه، ترجمه نوراللَّه كسائی، تهران، انتشارات یزدان، ر1364،ص‏155.
[16] . الأزهر فی الف عام، محمد عبدالمنعم خفاجی، بیروت - قاهره، عالم الكتب - مكتبه اللباب الأزهریه، ج‏2، ص‏182-185.


مهدي مهريزي - فصل نامه علوم حديث، ش2


٢٣:٢٤ - 1392/06/03    /    شماره : ١٥٣٣٧    /    تعداد نمایش : ٩٠٤



خروج





   مطالب مرتبط
 برگزاری دوره آموزشی معاونان پژوهشی مدارس علمیه درقم (خبر)
 آموزش پژوهش محور در حوزه پرورشی (خبر)
 رابطه قرآن و حدیث (خبر)
 حدیث إنّ الغَضَبَ مِن الشّیطانِ(4) (خبر)
 عرضه حدیث بر امامان ع (12) (خبر)
  برگزاری نمایشگاه دائمی آثار پژوهشکده باقرالعلوم(ع) (خبر)
 پژوهشكده باقر العلوم (ع) (خبر)
 منبع شناسی علوم حدیثی (2) (خبر)
 منبع شناسی علوم حدیثی (1) (خبر)
 بایسته‌های پژوهش در حوزه‌ حدیث(2) (خبر)
 بایسته‌های پژوهش در حوزه‌ حدیث (1) (خبر)
بازدیدها
امروز :6210
کل بازديدها :17224698
بازديدکنندگان آنلاين :4
بازديدازاین صفحه :207633