نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

تاریخ صدور حدیث

تاریخ صدور حدیث
تاریخ هرحادثه و پدیده، از چگونگی وقوع آن خبر می دهد، و به شناسنامه ای می مانَد كه آیندگان را از هویّت و چند وچون آن با خبر می سازد.
تاریخ، در نهان خود، اسراری بسیار از انسان ها، رفتارها، وقایع، مكتب ها ودانش ها دارد كه: هر كه بیشتر با آن آشنا گردد، از آن، بیشتر آموزد و اندوزد.
اگر گفته می شود: «همه چیز را باید در تاریخش مطالعه كرد و با تاریخش شناخت»، از آن روست كه تاریخ، آینه بی غبار است وآنچه در دل دارد، به خوبی می نمایاند.
حدیث و روایت -كه به گفتار، كردار و تقریر پیشوایان معصوم علیهم السلام اطلاق می گردد نیز حقیقتی «زمان دار» و «تاریخ بردار» است. هر حدیث، از پسِ نیازی و در پاسخ پرسشی و در مقام تبیین حقیقتی صادر گشته است و به تعبیر دیگر، «شأن نزولی» دارد كه دانستنش، در فهم بهتر حدیث، سودمند خواهد بود.
پیشینه بحث
نخستین فقیهی كه بدین مسئله توجّه جدّی ورزید و در روش استنباط وشیوه تدریس خود، بدان التزام داشت، آیه اللَّه العظمی بروجردی بود. وی معتقد بود:
احادیث ما، شأن نزولی دارند و در محیطی صادر شده اند كه اقوال و نظریّات فقیهان بزرگ اهل سنّت، حاكم بوده است. ناظر به این فتاوا، اهل بیت علیهم السلام سخن گفته اند. سخنان آنان، یا در ردّ نظریّه ای است ویا در اثبات آن. بنابراین، باید جوّ مسئله
فقهیّه را به دست آورد، تا فهمید مقصود از روایت چیست. [1]
شهید سید محمدباقر صدر، یكی از آفت های اجتهاد در نصوص دینی را «تجرید الدّلیل الشّرعی من ظروفه وشروطه» یاد كرده[2] و آن را در دو قسمت، توضیح داده است. در بخشی فرموده است:
اگر امری در عهد تشریع جایز دانسته شد، پژوهشگر باید تمام آنچه را در این تجویز می توانسته دخالت داشته باشد، منظور كند؛ وگرنه، تعمیم حكم با منظور نكردن شرایط خارجی آن زمان، امری خطا خواهد بود. [3]
علّامه سیّد جعفر مرتضی عاملی، ضرورت آگاهی از تاریخ صدور حدیث وفواید آن را در مطالعات فقهی، در گفتگویی، چنین باز گفته است:
... شما از نقش تسلّط بر تاریخ ودانستن وقایع تاریخی در فهم احادیث ونصوص دینی، غافل نباشید. تمام حوادث، در بستر تاریخی خود شكل می گیرند. انسان با زمان، رابطه متقابل تأثیر وتأثر دارد. [4]
... بنابراین، درك درست بسیاری از نصوص، نیازمند آگاهی كامل از زمان، مكان وشرایطی است كه در آنْ صادر شده است. محیط و عكس العمل آن را در مقابل نصوص صادره، باید بشناسیم. شناخت این موارد، ما را در فهم حدود، قیود و درك اشارات و لطایف آن، یاری می كند. در كتاب «السّوق، فی ظلّ الدّوله الإسلامیّه» نگاهی چنین داشتیم... این كتاب، با حجم اندك خود، می تواند نمایانگر میزان تأثیر شناخت واقعیّات خارجی در شناخت طبیعت نصوص صادر شده و اهداف آن باشد، و به خوبی می رساند كه این شناخت، فضای گسترده ای را برای فهم بهتر نصوص و استفاده كامل از آنها، فراهم می آورد. [5]
همچنین، حضرت آیه اللَّه خامنه ای، در توصیه به حوزه های علمیّه برای غنا بخشیدن به فقه، فرموده اند:
... تاریخ هم بسیار مهم است؛ حتّی در فقه هم می شود از تاریخ استفاده كرد. بسیاری از مسائل فقهی، با تاریخْ مرتبط است. ما به این ارتباط، كمترتوجّه كردیم و آن را كشف نكردیم. [6]
فوایدی كه بر شناخت تاریخ صدور حدیثْ بار می شود، بسیار است كه در این جا تنها به برخی اشاره می كنیم:
فواید شناخت تاریخ صدور

1. شناخت روایات تقیّه ای
تردیدی نیست كه در میان روایات اهل بیت پیامبرصلی الله علیه وآله، احادیثی وجود دارد كه با رعایت جوّ حاكمِ سیاسی و علمی آن زمان، صادر گشته و روشن است كه این گونه روایتی، در بر دارنده حكم دائمی و همیشگی نیست. بدون شناخت اوضاع و احوال سیاسی و فقهی آن عصر، شناسایی این گونه احادیث، میسور نیست. این عدم شناخت، سبب می شود كه گاه روایتی بر تقیّه حمل گردد كه معلوم نیست صدور آن، بر حسب تقیّه باشد.
رفتار برخی فقیهان - آن جا كه بر اساس احتمال، حدیثی را بر تقیّه وا می دارند، حاكی از این عدم شناخت است؛ [7] چرا كه تا شرایط و اقوال فقهی و علمی زمان صدور حدیثْ احراز نگردد، و جوّ غالب عصر به دست نیاید، حمل بر تقیّه، نارواست.
2. شناخت احكام موقّت و دائمی
در میان روایات پیامبرصلی الله علیه وآله و اهل بیت علیهم السلام، احادیثی هست كه از آن بزرگواران به عنوان «حاكم» صادر گشته؛ حال آن كه بیشتر احادیث، به عنوان «تبلیغ حكم اللَّه» بیان شده اند و اصل اوّلی، اقتضا دارد كه هر حدیث، بر حكم دائمی الهی حمل گردد. شناخت همان موارد محدود و معدود، بستگی به شناخت «تاریخ صدور» دارد.
شهید صدر فرموده است:
تشریعاتی كه پیامبرصلی الله علیه وآله با آنها منطقهالفراغ را به عنوان «ولی امر» پر كرد، احكامی دائمی نیستند؛ زیرا این گونه احكام، از رسول خدا به عنوان «حاكم و ولی مسلمانان» صادر شده اند، و نه از ایشان به عنوان «مبلّغ حكم الهی».[8]
همچنین، شكّی نیست كه امامان علیهم السلام، گاه به روشی عام، تقریر و امضا نموده اند و گاه به روشی خاص و بنا بر ملاحظاتی؛ بدین معنا كه گاه تقریر، مربوط به امری عام و برای همه و همیشه است و از آن، می توان «حكم عام» استنباط نمود؛ و گاهی دیگر، تقریرِ «سلوك و روش خاص» مطرح بوده است كه نمی توان آن را تعمیم داد.
تعبیر «قضیّه فی واقعهٍ»[9] در اصطلاح فقیهان، از این نوع دوم خبر می دهد. روشن است كه تشخیص و تفكیك این دو، به شناخت «تاریخ صدور» گره می خورد.
برخی این عقیده را ابراز كرده اند كه: راز تحریم مجسّمه سازی، ستاره شناسی و قیافه شناسی، و اختلاف موارد احتكار و سَبْق و رِمایه در احادیث، با مطالعه تاریخی عصر صدور، آشكار خواهد گشت. [10]
3. شناخت جعل و وضع برخی احادیث
طبیعی است كه در پرتو مطالعه دوران صدور، وضع زندگی و حیات راویان نیز روشن خواهد گشت. از این رهگذر، به دست خواهد آمد كه: آیا راوی در آن زمان، در قید حیات بوده است یا خیر؛ و اگر بوده، آیا در سنّی بوده است كه توان دریافت حدیث را داشته باشد، یا نه (چنان كه برخی درباره حدیث حمّاد بن عیسی گفته اند[11] ) !
4. فهم مراد واقعی از حدیث
بسیار می شود كه در ضمن روایاتْ به روایتی بر می خوریم كه معانی مختلفی از آن، قابل برداشت است. شناخت جوّ صدور، می تواند تعیین كننده مراد واقعی باشد.
در مَثَل، حدیث «الجارّ ثُمَ الدّار»[12] ، اگر در جوّ بیان ارج و منزلت همسایه صادر شده باشد، بدان معناست كه در مقام رفع حوائج، همسایه بر اهل خانه مقدّم است؛ و اگر در مقام انتخاب و خرید خانه گفته شده، بدان معنا خواهد بود كه نخست همسایه را بشناسید، سپس به سراغ خرید خانه روید.[13]
بجز اینها، نتایج و فواید بسیار دیگری نیز بر «شناخت زمان صدور» مترتّب خواهد گشت.
راهبُردهایی فهم تاریخ صدور
نكته ای كه در پایان باید اشارت رود، این است كه با فاصله زمانی بسیاری كه میان ما و زمان صدور وجود دارد، و محدّثان و گرد آورندگان حدیث نیز بدان اشاره نكرده اند، چگونه می توان از «تاریخ صدور» آگاه شد و این نتایج را بر آن مترتّب ساخت؟
به نظر می رسد كه می توان در گام نخست، برخی معیارها و راهبردها را (بدین شرح) مطرح كرد:
1. شناخت تاریخ حیات معصومان علیهم السلام و به دست آوردن فضای كلّی دوران هریك از پیشوایان معصوم، در شناسایی كلّی احادیث، سودمند است. در این شناسایی، می باید محورهای زیر، روشن گردد:
الف. جریان های سیاسی،
ب. حاكمان وسلطه های سیاسی،
ج.احزاب و حركت های اجتماعی،
د. مسائل فكری و عقیدتی و پرسش های رایج،
ه. مكتب های فقهی،
و. شرایط جنگ و صلح،
ز. شرایط فقر و غنا،
ح. میزان ارتباطات با سایر شهرهای اسلامی و ممالك غیر اسلامی.
2. آگاهی یافتن از شغل، وضعیّت زندگی و روحیّات شخصی راویان، معیار دیگری برای شناخت كلّی احادیث است.
3. شناسایی اصول حدیثی و مصادر اوّلیّه (كه در عصرِ حضور تدوین یافته اند) نیز می تواند در این زمینه، رهگشا باشد.
و... .
این، وجیزه ای بود در باب شناخت تاریخ صدور حدیث، و بدان امید بر قلم جاری گشت كه فرزانگان و ارباب دانش و فضیلت، سعی وافر در طرح، تكمیل و غنابخشی به این موضوع، روا دارند.


[1] . مجلّه حوزه، ش‏44- 43، ص‏145.
[2] . اقتصادنا، دار التعارف، ص‏404.
[3] . همان، ص‏412 (با تلخیص) .
[4] . مجلّه آینه پژوهش، ش‏5، ص‏64.
[5] . مجلّه آینه پژوهش، ش‏5، ص‏69.
[6] . روزنامه جمهوری اسلامی، 4/7/1370، ص‏15.
[7] . به عنوان نمونه، بنگرید به: الحدائق الناضره، ج‏13، ص‏185؛ مستند العروه (كتاب النكاح) ، ج‏2، ص‏75.
[8] . اقتصادنا، ص‏401.
[9] . به عنوان نمونه، بنگرید به: جواهرالكلام، ج‏4،ص‏7و269، ج‏12، ص‏59، ج‏19، ص‏17و402، ج‏21، ص‏91و 96 و 133و 145و246و... .
[10] . فصل‏نامه كیهان اندیشه، ش‏32، ص‏51 - 57، مقاله «نقش دو عنصر زمان و مكان، در استنباط».
[11] . معرفه الحدیث، ص‏3 - 4. نیز رجوع كنید به آغاز مقاله «شیوه‏های ارزیابی اسناد احادیث» در همین كتاب.
[12] . وسائل الشیعه، ص‏1150؛ بحار الأنوار، ج‏13، ص‏428، ج‏43، ص‏82، ج‏89، ص‏313، ج‏93، ص‏338.
[13] . مجلّه حوزه، ش‏44- 43، ص‏145.

مهدي مهريزي - فصلنامه علوم حديث، ش4


٢٠:٠٩ - 1392/06/01    /    شماره : ١٥١٤٠    /    تعداد نمایش : ٦٧١



خروج





   مطالب مرتبط
 فهرست تاریخی مجموعه های حدیثی (خبر)
 اثبات صدور حدیث (4) (خبر)
 اثبات صدور حدیث(3) (خبر)
 اثبات صدور حدیث (2) (خبر)
 اثبات صدور حدیث (1) (خبر)
 تفاوت ادوار تاریخی حدیث شیعه با عامه (خبر)
 تاریخ تدوین حدیث و مشاهیر محدثان شیعه (خبر)
 تاریخچه اجمالی حدیث (خبر)
 تاريخچه منطقه جمكران (خبر)
 حرکت درمسیرشعرفاطمی نیازمنددقت واستنادتاریخی است (خبر)
 17 اردیبهشت: صدوردستورالعمل اجرايي تحريم اقتصادي ايران (خبر)
بازدیدها
امروز :9547
کل بازديدها :15856226
بازديدکنندگان آنلاين :5
بازديدازاین صفحه :192603