نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

تدوین علم درایه الحدیث

تدوین علم درایه در بین علمای شیعه و اهل سنت، به شرح زیر است:
الف) اهل سنّت
اولین مدوِّن علم درایه ـ به تصریح حافظ شهاب ‌الدین احمد بن حجر عسقلانی[1] (852 ه‍ .ق.) و استاد فرید وجدی[2] (1373 ه‍ .ق.)ـ قاضی ابومحمد رامهرمزی (360 ه‍ .ق.) نگارنده كتاب المحدث الفاصل بین الراوی و الواعی است.
انتشار این كتاب، دیدگاه آن دسته از دانشمندانی را كه حاكم ابو عبدالله محمد بن عبدالله نیشابوری (405 ه‍ .ق.) را اولین مؤلف در این علم پنداشته‌اند، ردّ می‌كند.
حاجی خلیفه (1017-1067 ه‍ .ق.) به این مطلب اخیر تصریح كرده[3]؛ و به عبدالرحمن محمد بن خلدون[4] (734- 780 ه‍ .ق.) نیز نسبت داده شده است ـ كه این نسبت درست نیست.
شخصیت‌هایی همچون حاكم ابو عبدالله نیشابوری (405 ه‍ .ق.) و ابو نعیم اصفهانی (430 ه‍ .ق.) و خطیب ابوبكر بغدادی (463 ه‍ .ق.) و قاضی عیاض (544 ه‍ .ق.) به ترتیب پس از قاضی در این موضوع كتاب نگاشته‌اند؛[5] پس از این دوره، كتاب علوم الحدیث، مقدمه ابن الصلاح تألیف ابو عمرو عثمان بن عبدالرحمان شَهْرزوری(643 ه‍ .ق.) محور علم درایه قرار گرفت و توجه دانشمندان را به خود جلب كرد.
ب) شیعه
علّامه سیّد حسن صدر می‌گوید: اولین كسی كه در این فن، كتاب نگاشته، حاكم ابو عبدالله نیشابوری است، بسیاری از علمای عامّه، او را به رفض و تشیّع نسبت داده‌اند[6]؛ برخی ـ از جمله سید حسن صدر ـ بر شیعه بودن او پای می‌فشارند؛ این مطلب درباره حاكم نیشابوری بدیهی است، كه علاقه و تمایل شدیدی به ائمه اطهار ـ علیهم السلام ـ داشته است، و همین امر باعث شده است، روایات مربوط به فضایل اهل بیت را كه بخاری و مسلم در كتاب‌های خود نیاورده‌اند، در كتاب المستدرك علی الصحیحین، تدارك كند.آنچه برای ما مشخص نیست، «دوازده امامی» بودن اوست.
گسترش علم درایه از دیدگاه عالمان شیعه به زمان علامه حلّی (648ـ726 ه‍ .ق.) و استادش احمد بن طاووس حلّی (673 ه‍ .ق.) بر می‌گردد.[7]
پس از آن دو محمد بن جمال الدین مكّی عاملی (734ـ786 ه‍ .ق.) در مقدمه ذكری الشیعه به بررسی پاره‌ای از مباحث درایه الحدیث پرداخته است.[8]
بعد از او احمد بن فهد حلّی (757-841 ه‍ .ق.) نیز در مقدمه المهذب البارع برخی اصطلاحات این فن را بیان كرده است.[9] آن‌چه مهم است این است، كه شهید ثانی (911-965 ه‍ .ق.) با تألیف سه كتاب در این زمینه و به كارگیری آن مباحث در كتاب‌های فقهی، گوی سبقت را از همه ربوده است.[10] بنا بر این علامه حلی و احمد بن طاووس حلی از پیشگامان تألیف در این فن بوده‌اند؛ ولی متأسفانه این تألیفات به دست ما نرسیده است.
علامه خواجوئی (1173ه‍ .ق.) عقیده‌ای بر خلاف این ابراز می‌دارد، و می‌گوید اصطلاحات نه تنها پیش از علامه حلی، بلكه در احادیث نیز وجود داشته است.[11]
در این مجال، اصطلاحاتی را كه برخی از عالمان متقدم، ذكر كرده اند، بیان می‌كنیم: «شیخ مفید» (336-413 ه‍ .ق.) در رساله‌ای كه موضوع آن، ماه رمضان است، در ذیل حدیثی چنین می‌نگارد: «این حدیث، شاذ و نادر است؛ چرا كه در سندش «محمدبن سنان» قرار گرفته و او به اجماع عصابه، مطعون است.»[12]
در مكتوبات «شیخ صدوق» (متوفای 381 ه‍. ق.) نیز این اصطلاحات به چشم می‌خورد: متفرد، غریب، اضطراب در حدیث، مرسل، مسند و مرفوعه.[13]
در آثار «شیخ طوسی» (متوفای 460 ه‍. ق.) نیز بعضی از عناوین و اصطلاحات دیده می‌شود: مرسله، مقطوعه، مضطرب الإسناد و المتن، مرفوعه.[14]
«ابن ادریس» (متوفای 598 ه‍‌. ق.) نیز این اصطلاحات را به كار برده است: شاذ. نادر، خبر واحد، متواتر و مرسل.[15]
«محقق حلی» (602-676 ه‍ .ق.)، استاد علّامه حلّی در كتاب المختصر النافع گفته است: «ولو تزوجهما (یعنی الأختین) فی عقد بطل و قیل یتخیر و الروایه مقطوعه»[16].
«سید محمد عاملی» شارح مختصر فرموده است: «روایتی كه بر تخییر دلالت می‌كند، مرسله است؛ در حالی كه مصنّف، آن را مقطوعه شمرده و این خلاف مصطلح است.»[17]


[1] . ر.ك: هروی، قاری؛ شرح شرح نخبه الفكر فی مصطلاحات أهل الأثر، ص 137ـ عبدالطیف، عبدالوهاب؛ مقدمه تدریب الراوی، ج1، ص5 و 52.
[2] . وجدی. فرید؛ دائره معارف القرن العشرین، ج3، ص362.
[3] . كاتب جلبی، مصطفی؛ كشف الظنون، ج2، ص1163.
[4] . با توجه به ترجمه محمد پروین گنابادی از متن العِبَر (مقدمه ابن خلدون) چنین نسبتی درست است، اما با مراجعه به متن عربی آن این نسبت درست نیست؛ زیرا متن عربی چنین است «و من هو فحول علمائهم و ائمتهم أبو عبدالله الحاكم، و تألیفه مشهوره، و هو الذی هذّبه و اظهر محاسنه» (العبر، ج1، ص443)
آقای محمد پروین گنابادی، عبارت را این گونه ترجمه كرده: و نخستین كسی كه این قانون را وضع كرد، ابو عبدالله حاكم است، كه از بزرگان و ائمه حدیث به شمار می‌رود؛ (گنابادی، محمد پروین؛ ترجمه مقدمه ابن خلدون، ج2، ص897.)
[5] . هروی قاری؛ شرح شرح نخبه الفكر فی مصطلحات أهل الأثر، ص137 ـ وجدی، فرید؛ دائره معارف القرن العشرین، ج3، ص362 ـ عبداللطیف، عبدالوهاب؛ مقدمه تدریب الراوی، ص5ـ الموسوعه العربیه العالمیه، ج9، ص100.
[6] . ذهبی، محمد بن احمد؛ سیر أعلام النبلاء، ج17، ص 162ـ بغدادی، احمد بن علی؛ تاریخ بغداد، ج3، ص94 ـ ابن خلكان، احمدبن محمد؛ وفیات الأعیان، ج4، ص281ـ إسنوی، عبدالرحیم؛ طبقات الشافعیّه، ص130ـ ذهبی، محمد؛ میزان الاعتدال، ج3، ص608 ـ سبكی، عبدالوهاب؛ طبقات الشافعیّه الكبری، ج2، ص442.
[7] . عاملی، محمد بن الحسن؛ وسائل الشیعه، ج20، ص102ـ عاملی، حسن؛ منتقی الجمان، ج1، ص4ـ بهائی عاملی،‌ محمد بن الحسین؛ مشرق الشمسین، ص30 ـ بحرانی، یوسف؛ الحدائق الناضره، ج1، ص14، الغریفی، محیی‌الدین؛ قواعد الحدیث، ص15.
[8] . مكی عاملی، محمد؛ ذكری الشیعه، ج1، 47.
[9] . حلی، احمد بن فهد؛ المهذب البارع، ج1،ص66.
[10] . بعضی از اصطلاحات شیهد ثانی در كتاب الروضه:
«صحیحه» ر.ك: ج9، ص 51، ج7، ص275، 307، 323.
«ضعیف»، همان ص266، 290، 297، 306.
«مرسل» همان، ص 240، 299، 344.
«مجهول» همان، ص340.
«حسنه» همان، ص290، 307.
«مقطوعه» همان، ص240.
«مرفوع»همان، ج9، ص181.
[11] . بهائی عاملی، محمد بن الحسین؛ مشرق الشمسین، تعلیقه ص32 ـ خواجوئی، محمد اسماعیل؛ الفوائد الرجالیه، ص16.
[12] . خویی، ابوالقاسم؛ التنقیح، كتاب الصلاه، ج1، ص421ـ مفید، محمد بن النّعمان؛ رساله الرّد علی أهل العدد، ص 20.
[13] . صدوق، محمد؛ خصال؛ صص 81، 83، 85، 89، 91، 92، 93، 97، 99، 102، 117، 204، 207.
[14] . طوسی، محمد بن الحسن؛ تهذیب الاحكام، ج7، ص472ـ 274ـ اردبیلی، احمد؛ مجمع الفائده و البرهان، ج11، ص468.
[15] . حلی، محمد بن ادریس؛ السرائر، ج3، ص 330-336، 368 و 388.
[16] . حلی، جعفر بن الحسن؛ المختصر النافع،‌ص 179.
[17] . موسوی عاملی، سید محمد؛ نهایه المرام، ج 1، ص 181 ـ جیعی عاملی، زین الدین؛ مسالك الأفهام، ج7، ص 414 ـ حلی، احمد بن فهد؛ المهذب البارع، ج4، ص 146.

محمد حسن رباني - دانش دراية الحديث، ص 6


٠٠:٣٩ - 1392/06/01    /    شماره : ١٥٠٦٠    /    تعداد نمایش : ٨٣٠



خروج





   مطالب مرتبط
 آشنایی با علم درایه (خبر)
 شهادت آيت‏ اللَّه "سيد محمد باقر صدر" (1400ق) (خبر)
 سید احمد خمینی (ره) (خبر)
 رحلت محدث كبير شيعه "حاج شيخ عباس قمي (خبر)
 آيت‏اللَّه دكتر محمد مفتّح (خبر)
 آيت ‏اللَّه "شيخ محمدتقي آملي" (1350 ش) (خبر)
 رحلت آيت ‏اللَّه العظمي "سيدمحمد رضا گلپايگاني (خبر)
  رحلت عالم مجاهد آيت اللَّه "سيدمهدي روحاني (خبر)
 "شيخ طوسي" عالم شهير شيعه (خبر)
 شهيد غلامحسين حقاني رايت تبليغ (خبر)
 احمد بن ادريس قمي معلم حديث (خبر)
بازدیدها
امروز :3687
کل بازديدها :15840275
بازديدکنندگان آنلاين :30
بازديدازاین صفحه :192512