نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

تنظیم روایات در دو سده اخیر

در دو سده اخیر رویكرد جدیدی برای تنظیم روایات میان حدیث پژوهان ایجاد شده، البته گستره این تنظیم یكسان نیست. برخی از كتاب‎ها مثل «سفینه البحار» تنها برای تنظیم روایات بحارالانوار پدید آمد، اما كتاب‏های دیگری، هم‎چون «میزان الحكمه»، «آثار الصادقین» و «الحیاه» دامنه وسیع‎تری از روایات، حتی روایات اهل سنت را نیز مورد توجه قرار داده و كوشیده‎اند این روایات را با تنظیم جدیدی ارائه نمایند.
از سوی دیگر شیوه تنظیم این كتاب‎ها نیز متفاوت است. مثلاً كتاب سفینه البحار و آثار الصادقین بر اساس حروف الفباء و بر محور واژه‎های روایات تنظیم شده است، اما الحیاه بر اساسی تقسیم موضوعی روایات فراهم آمده است و میزان الحكمه از هر دو شیوه واژه و موضوع بهره جسته است؛ یعنی روایات را بر اساس حروف الفباء و واژه‎های كلیدی از یكدیگر جدا می‎كند، با این حال در انعكاس روایات از محدوده واژه فراتر می‎رود.
اینك هر یك از این كتاب‎ها را به صورت مختصر معرفی می‎كنیم.
1. سفینه البحار و مدینه الحكم و الآثار مع تطبیق النصوص الوارده فیها علی بحار الانوار، از شیخ عباس قمی (م1359) عباس بن محمد رضا قمی معروف به محدث قمی از پركارترین محدثان شیعه در سده چهاردهم هجری است.او در سال 1294 هجری در شهر قم متولد شد و دروس حوزه را تا سطوح عالی در همین شهر دنبال كرد.[1] آنگاه در سال 1316 در 22 سالگی راهی نجف شد و از دروس اساتید بزرگی؛ هم‎چون سید محمد كاظم یزدی، میرزا محمد تقی شیرازی، شیخ الشریعه اصفهانی و میرزا حسین نوری بهره جست.[2] از میان اساتید محدث قمی بیشترین تأثیر و نقش در تكوین شخصیت علمی و حدیثی او از آنِ محدث نوری است، كه خود بارها از استاد خود تجلیل كرده است.
محدث قمی در سال 1332 در پی زیارت مشهد مقدس و طبق درخواست حاج آقا حسین قمی در مشهد رحل اقامت افكند.[3] او تا پایان عمر؛ یعنی سال 1359ـ كه در نجف از دنیا رفت ـ با تمام كوشش و جدیّت شبانه روز و با استفاده از تمام فرصت‎های ممكن به كار تألیف و تبلیغ پرداخت. او دارای 50 اثر چاپ نشده و 45 اثر چاپ شده است كه هدیه الزائرین، فیض القدیر، مفاتیح الجنان، منتهی الامال، الكنی و الألقاب از جمله آثار اوست.[4]
استاد دوانی در ستایش از محدث قمی می‎نویسد:
«... در میان صدها دانشمند اسلامی كسی را مانند محدث قمی سراغ نداریم كه این همه كتب گوناگون را از نظر گذرانیده و گزیده و لبّ آنها را گلچین نموده و در دسترس مردم گذاشته باشد».[5] سفینه البحار كتابی است كه محدث قمی در تنظیم و تبویب روایات بحار الانوار فراهم ساخته و چنان كه از نام آن پیداست آن را به منظور زورقی برای گشت و گذار در دریاهای گفتار و معارف اهل بیت ـ علیه السّلام ـ كه در كتاب بحار گرد آمده، تدوین كرده است.
محدث قمی در مقدمه كتاب پس از ستایش از علم حدیث چنین آورده است:
«... آن‎گاه از میان كتاب‎های حدیثی كتاب جامع و كاملی كه روزگار، در خوبی و ارزش نظیر آن را به خود ندیده انتخاب كردم... و آن كتاب بحار الانوار است...، كه در برگیرنده انواع علوم، حكمت‎ها، اسرار و بی‎نیاز كننده از تمام كتب اخبار است... و چون دیدم كه روایات مربوط به هر موضوع كه شخص بخواهد دنبال كند در مجلّدهای مختلف و ابواب پراكنده منعكس شده به گونه‎ای كه براحتی احاطه و دستیابی به آنها برای هركس ممكن نیست ...تصمیم گرفتم... فهرستی بر اساس حروف معجم فراهم آورم».[6]
بنابر این سفینه البحار فهرست و در عین حال گزیده‎ای از بحارالانوار به شمار می‎رود. اما آنچه كه به اهمیت این كتاب افزوده، مطالب مفید و مهمی است كه مؤلف در زمینه‎های تفسیر، تاریخ، اخلاق، شرح حال مشاهیر صحابه، ائمه و بزرگان رجال فریقین و برخی از شعرا و ادبای معروف آورده است.
محدث قمی در چینش روایات براساس حروف معجم از كتاب «النهایه فی غریب الحدیث والأثر» از ابن اثیر الهام گرفته است، بدین معنا كه حرف اول و دوم واژه‎های روایات را معیار چینش آنها قرار داده است.[7]
او برای تنظیم این كتاب دوبار با تمام دقت و با یادداشت برداری، تمام كتاب بحار الانوار را مورد مطالعه قرار داد.
این كتاب نخستین بار در زمان مؤلف و در سال 1355 هجری به خط میرزا احمد زنجانی در دو جلد منتشر شد، اما از آنجا كه آدرس روایات با چاپ قدیم بحارالانوار هماهنگ بود، این كتاب بر اساس چاپ جدید بحار و با ارائه برخی از توضیحات و اخراج آیات و روایات با تحقیق عبد الرحیم مبارك توسط انتشارات اسوه در 8 جلد منتشر شده است. شیخ علی نمازی با تدوین كتاب «مستدرك السفینه البحار» در 10 جلد كار محدث نوری را تكمیل كرده است.
2. میزان الحكمه، از آقای محمدی ری‎شهری(معاصر)
حجه الاسلام ری‎شهری از حدیث پژوهان معاصر است كه با تاسیس مؤسسه تحقیقاتی دارالحدیث و نیز دانشكده علوم حدیث در سال‎های اخیر، در كنار انتشار برخی از آثار روایی كوشش قابل تقدیری در زمینه نشر احادیث و فرهنگ اهل بیت ـ علیه السّلام ـ ارائه نموده است. آقای ری‎شهری در مقدمه كتاب میزان الحكمه آورده است كه از اوان دوران تحصیل در حوزه به مطالعات قرآنی و حدیثی علاقه وافرداشته و از اینكه متفكران اسلامی در مباحث دین شناسی و عقاید از این دو منبع كمتر استفاده كرده‏اند اظهار تأسف می‎كند، بویژه آنكه روایات به عنوان شارح و مفسر قرآن در تبیین مرادات قرآنی بسیار كار آمد و مؤثر است.[8]
در پی آن از سال 1388 هجری قمری با مطالعه بحارالانوار و با تنظیم الفبایی روایات بر اساس این منبع روایی، به منابع روایی اهل سنت، بویژه كتاب كنز العمّال متقی هندی روی آورده و حاصل كار را بنا به توصیه شهید مطهری و با شتاب بیشتر منتشر ساخت.[9] شیوه كتاب بدین ترتیب است كه پس از مشخص كردن باب بر اساس حروف الفباء مثل باب ایثار، نخست منابع اصلی روایات مربوط به آن را مشخص می‎شود، آن‎گاه روایات آن باب به فصل‎های موضوعی؛ همچون فضیلت ایثار، تأثیر ایثار در مكارم اخلاق و... تقسیم شده و روایات هر فصل با ذكر منبع آن در پاورقی انعكاس یافته و در پایان هر فصل آدرس سایر فصول و ابواب مرتبط جهت مطالعه گسترده‎تر خواننده ارائه می‎شود. ارائه آیات مرتبط با هر باب نیز از ویژگی‎های این كتاب است.[10]
روایات میزان الحكمه بدون سند ذكر شده است. این كتاب در 10جلد انتشار یافته است. مؤلف میزان الحكمه پس از بنیان گذاری مؤسسه تحقیقاتی دارالحدیث با كمك محققان این مركز و با استفاده از برنامه‎های نرم افزاری جدید كار توسعه و تعمیق دامنه ابواب میزان الحكمه را دنبال كرده است. كتابهای العقل و الحكمه فی كتاب و السنه، اهل البیت فی الكتاب و السنه و موسوعه امام علی بن ابی طالب در 12 جلد دست آورد این كوشش است.
3. آثار الصادقین از حاج صادق احسان‎بخش (م1380)
مرحوم آیه الله احسان‎بخش از عالمان و خدمتگزاران كوشا و مخلص به مكتب اهل بیت ـ علیه السّلام ـ دوران معاصر است كه در سال 1309 در روستایی در اطراف رشت متولد شد و پس از فراگیری علوم حوزوی در حوزه علمیه شهر خود در سال 1327 برای ادامه تحصیل به حوزه علمیه قم مهاجرت كرد و از محضر اساتید آن روز حوزه؛ هم‎چون صدوقی، لاكانی، علامه طباطبایی و امام خمینی بهره جست و در سال 1340 بنا به درخواست عالم نستوه شهر رشت آیه الله ضیابری به موطن خود برگشت و تا بیان حیات در این شهر به تألیف، تدریس، تبلیغ و انجام مسئولیتها و خدمات اجتماعی پرداخت. ایشان پس از پیروزی انقلاب اسلامی از سوی امام خمینی به عنوان نماینده ولی فقیه در استان گیلان و امام جمعه رشت منصوب شده و خدمات قابل ستایشی به انقلاب و مردم این دیار به انجام رساند و سرانجام در سال 1380هجری در سن 70 سالگی از دنیا رفت. از مرحوم احسان بخش بیش از 50 جلد كتاب بر جای مانده است كه در میان این آثار، آثار الصادقین از تألیفات ماندگار ایشان است.[11]
مرحوم احسان بخش زمانی به تدوین این كتاب روایی روی آورد كه در سال 1361 در پی ترور نافرجام منافقان در مسجد كاسه فروشان رشت به شدت مجروح شده و در بیمارستان تهران مورد معالجه قرار گرفت و در این دوران به كتاب سفینه البحار محدث قمی برخورد.
ایشان در مقدمه كتاب چنین آورده است: «از روزی كه افراد منافق درمسجد كاسه فروشان رشت به هنگام ادای فریضه به قصد قتل من هجوم آورده و مصدومم ساختند، به بیمارستان تهران... منتقل و تحت معالجه قرار گرفتم، اگر چه فیض شهادت نصیبم نشده، لیكن در ایام استعلاج، كتاب شریف سفینه البحار... بیشتر مورد مطالعه‎ام بود. سبك تألیف آن كتاب عزیز انگیزه‎ام شد كه مجموعه خود را به همان نحوه حروف تهجی مرتب سازم و سعی كردم كه منابع و مآخذ احادیث شریف و منقول از كتب شیعی و سنی بلاواسطه و در صدر هر حدیثی ذكر گردد. و در ترجمه نیز رعایت امانت لفظاً و معناً شده و از تصرف و شرح خودداری گردیده است».[12]
شیوه مولف بدین گونه است كه پس از طرح روایات بر اساس حروف الفباء ابتداء آیات قرآنی مربوط را با ترجمه ذكر می‎كند، آن‎گاه روایات را با استفاده از منابع روایی شیعه و اهل سنت و ذكر منابع و با ترجمه روایات ذكر می‎كند.
این كتاب در 29 جلد انتشار یافته است.. الحیاه، از برادران حكیمی(معاصر)
از میان سه برادرمحمد رضا، محمد و علی حكیمی، استاد محمد رضا حكیمی چهره‎ای شناخته شده است. كتاب‎های فراوان ایشان، قلم بسیار گیرا و شیوای این استاد فرزانه زبانزد عام و خاص است. دغدغه استاد حكیمی در فهم عمیق و درست معارف دینی و ضرورت روی آوری خالص و ناب به قرآن و سنت و نقش این دو منبع روح پرور در احیاء حیات فرد و اجتماع و حل مشكلات معضلات اجتماعی و شكاف طبقاتی در آثار ایشان موج می‎زند.چنان‎كه از مقدمه كتاب بر می‎آید، انتخاب نام الحیاه برای این كتاب روایی برگرفته از چنین دغدغه و اندیشه‎ای است. برادران حكیمی در مقدمه كتاب بر این نكته پای فشرده‎اند كه اسلام دارای نظام الهی است، كه در قرآن و روایات انعكاس یافته و شناخت اسلام و تفقّه در دین منوط به مراجعه عمیق به این دومنبع است. آنان با تاكید بر مكتب تفكیك كه شیخ مجتبی قزوینی بنیان‎گذار آن بوده و با جدا كردن مرز معارف قرآن با مبانی فلسفی و عرفانی، كتاب «بیان الفرقان» را نگاشته، به تدوین كتاب الحیاه، كه انعكاس دهنده دیدگاه‎های كتاب و سنّت در مجموعه‎ای از موضوعات است، روی آورده‎اند.[13] از آنجا كه كتاب به هدف انعكاس نظام عقیدتی اخلاقی اسلام فراهم آمده، مباحث مجلّدات آن در راستای این هدف تنظیم شده است. جلد نخست در زمینه معرفت و مبانی آن، جلد دوم درباره اصول كلی رسالت پیامبران، وظایف علما، فلسفه سیاسی و قرآن شناسی سایر مجلّدات پیرامون نظام اقتصادی اسلام تنظیم شده است.
شیوه فراهم آورندگان این كتاب بدین گونه است كه نخست آیات قرآن مربوط به هر موضوع را منعكس می‎سازند، آنگاه روایات را با استفاده از انواع منابع روایی، تفسیری و فقهی شیعه با حذف سند و تنها با ذكر نام معصوم و با مشخص ساختن منبع آنها در پاورقی ارائه می‎كنند، آنگاه در پایان برخی از فصل‎های كتاب بحث‎های جامع و مفیدی را تحت عنوان «نگاهی به باب» آورده‎اند كه در حقیقت نتیجه نگریستن به مجموعه آیات و روایات آن باب است.
شیوه تنظیم روایات و مباحث معارفی كه در الحیاه انعكاس یافته بسیار جالب و ژرف و مفید است. متأسفانه این اثر گران سنگ پس از انتشار ششمین جلد متوقف شده و از عزم مؤلفان برای ادامه كار اطلاعی در دست نیست، هر چند در مقدمه به 10تا12 جلد دوره كتاب اشاره شده است.[14]


[1] . محدث نامی حاج شیخ عباس قمی چهره درخشان روحانیت شیعه، (مفاخراسلام، ج11)، ص46.
[2] . همان، ص60 و ص 230-258.
[3] . همان، ص60،.
[4] . جلد دوم كتاب پیش گفته از استاد علی دوانی به معرفی توصیفی آثار محدث نوری اختصاص یافته است.
[5] . همان، ص19.
[6] . سفینه البحار، ج1، ص11-13.
[7] . همان، ص8.
[8] . میزان الحكمه، ج1، ص7-8.
[9] . همان، ص9-12.
[10] . مؤلف در نشست حدیث پژوهی در قم ضمن توضیح كار خود و ضرورت موسوعه نگاری از برخی انتقادات بر میزان الحكمه پاسخ داده است. ر. ك فصل نامه علوم حدیث، سال ششم، شماره 12، ص2-29.
[11] . ر. ك: ماهنامه آینه پژوهش، سال دوازدهم، شماره دوم (68)، ص253-254.
[12] . آثار الصادقین، ج1، ص10.[13] . الحیاه، ج1، ص15.
[14] . همان، ص21-30.

علي نصيري- حديث شناسي،ج1، ص 267


٠٠:١١ - 1392/06/01    /    شماره : ١٥٠٥٥    /    تعداد نمایش : ٥٧٩



خروج





   مطالب مرتبط
 امامت از دیدگاه روایات (خبر)
 امامت از دیدگاه قرآن و روایات (خبر)
 عفاف از دیدگاه آیات و روایات (خبر)
 تنبیه از نظر روایات (خبر)
 تجمل گرایی از منظر قرآن و روایات (خبر)
 تجمل گرایی از منظر قرآن و روایات (خبر)
 رشد علمی حوزه‌های علمیه درسال‌های اخیرمشهوداست (خبر)
 تجمل گرایی از منظر قرآن و روایات (خبر)
 جزئیات جلسه اخیر ستاد مبارزه با مفاسد اقتصادی (خبر)
  برداشت (خبر)
 فرايند رفتار درماني (خبر)
بازدیدها
امروز :8241
کل بازديدها :17405369
بازديدکنندگان آنلاين :5
بازديدازاین صفحه :209866