نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم انسانی 


  چاپ        ارسال به دوست

جریانهای تفسیری معاصرومسئله آزادی


آزادی در مفهوم سیاسی و یا جامعه شناختی آن مفهومی جدید و حاصل تحولات اقتصادی و اجتماعی جوامع اروپایی از قرن دوازده و سیزده تا قرن نوزدهم میلادی است. در طول این شش قرن آزادی دستخوش تحولات مفهومی عظیمی شده است. آزادی منفی به معنای نفی موانع و عوامل محدود کننده ی عمل انسان در برابر حقوق و امتیازات ویژه و موروثی کلیسا و طبقات اشراف و فئودال همراه با رشد بورژوازی و مدنیت شهری، اولین صور آزادی در دوران پس از قرون وسطی به شمار می آید.

در پی انباشت سرمایه ی ناشی از رشد اقتصاد تجاری و پیشرفت علم و تکنولوژی و در نتیجه پیدایش اقتصاد صنعتی، ساختار اجتماعی این جوامع دستخوش تحولات بنیادین شد. پیدایش طبقه ی کارگر و رشد گرایشات عدالت طلبانه و حرکت های اعتراضی نسبت به وضعیت نابرابر اقتصادی اجتماعی ناشی از آزادی های لیبرالی فردی از یک سو و خطر قدرت مطلقه ی سیاسی از سویی دیگر، به تدریج از نیمه ی قرن نوزده به پیدایش آزادی مثبت و موج دموکراسی در جهان اروپا منجر شد.

به رغم وجود زمینه های مناسب نظری و اعتقادی در جوامع اسلامی، به علت فرایند تاریخی، اقتصادی و اجتماعی متفاوت، ایده ی آزادی در مفهوم جدید در این جوامع شکل نگرفت. بحث آزادی در فلسفه و کلام اسلامی از سطح مباحث هستی شناسانه و متافیزیکی فراتر نرفت و تلاش های اولیه ی فلاسفه ای نظیر فارابی کاربرد آزادی در مباحث اجتماعی بر مبنای مباحث فلسفی و هستی شناسانه در سنت و اندیشه ی فلسفی مسلمانان تداوم نیافت. در نتیجه، در عرصه ی اجتماعی و متأثر از مناسبات برده داری کاربرد آزادی در اصطلاح حقوقی فقهی به معنای حقیقی ضد برده داری و در اصطلاح اجتماعی در معانی مجازی نظیر شرافت و بزرگی و آزادگی محدود ماند.

مفهوم آزادی در کنار بسیاری از مفاهیم مدرن دیگر پس از اولین آشنایی ها با فرهنگ و مدرنیت جدید به مهمانی فرهنگ و اندیشه ی جوامع مسلمانان آمد و مانند هر مقوله ی جدید دیگر واکنش های مثبت و منفی بسیاری علیه خود برانگیخت. در این میان متفکرانی نظیر سید جمال که از انحطاط و عقب ماندگی جوامع اسلامی به شدت رنج می بردند، پایه گذار جریان احیای اندیشه ی دینی شدند. اهتمام آنان بر اصلاح گری در حوزه ی اندیشه و دین و سیاست متمرکز بود. محوری ترین مشخصه ی جریان تجدید حیات دینی در این دوره را باید تأکید بر توانایی ذاتی اسلام در نجات مسلمانان از ضعف و انحطاط و راهبری ایشان به سوی تمدن و دانش و فرهنگ و رقابت با تمدن جدید غرب دانست. آنان هم زمان مسلمانان را به بهره جویی از دستاوردهای فکری، تمدنی و علمی و تکنولوژیک ملل اروپایی و وحدت سیاسی و ایستادگی در برابر استعمار اروپا دعوت می کردند و بزرگ ترین عامل ضعف و انحطاط جوامع شرق و به ویژه جوامع اسلامی را استبداد و خودکامگی نظامات سیاسی این جوامع می دانستند. به این ترتیب، تحت تأثیر اندیشه های سید جمال و راه گشایی های تئوریک و اجتهادی اندیشمندان مسلمانی چون عبده، رشید رضا، کواکبی در مصر و آخوند خراسانی و نائینی در ایران اندیشه ی آزادی و دموکراسی به حوزه تفکر اسلامی جدید راه یافت.

این پژوهش ضمن بررسی ایده ی آزادی های سیاسی و اجتماعی در اندیشه ی تفسیری معاصر به مثابه ی بخش مهمی از ادبیات دینی معاصر، می کوشد صحت و سقم فرضیه های معینی را در این خصوص ارزیابی کند. این فرضیه ها عبارت بودند از:

۱) توجه مفسران مشهور معاصر قرآن به مقوله ی آزادی های سیاسی و اجتماعی علاوه بر آزادی به مفهوم فلسفی و کلامی حاصل مواجهه مسلمانان با دوران تجدد است.

۲) اختلاف نظر مفسران مشهور معاصر قرآن درباره ی آزادی های سیاسی و اجتماعی ناشی از گفتمان های متفاوت حاکم بر زیست جهان ایشان بوده است.

عدم انسجام و استحکام آراء مفسران مشهور معاصر قرآن درباره ی آزادی های سیاسی _اجتماعی ناشی از فقدان نگاهی نظام وار (سیستماتیک) و عدم تنقیح مبانی فلسفی، کلامی و معرفت شناختی آزادی های سیاسی و اجتماعی بوده است.

در بررسی های مربوط به جنبش بیداری اسلامی در دوران معاصر، به ویژه در ادبیات دینی سیاسی ما از جریان دینی معاصر تحت عناوین مختلفی نظیر«جریان احیای اندیشه ی دینی»، «جریان تجدید حیات دینی» و «جریان اصلاح دینی» یاد می شود و اصطلاحات مذکور عموماً به یک معنا به کار می رود. به گمان ما، اطلاق این عناوین به طور یکسان بر کلیه ی جریان های نوین دینی در دوران معاصر، مانع از درک تفاوت های ماهوی موجود میان جریان های مذکور شده است.

بررسی های دقیق تر در این زمینه آن چنان که در این تحقیق نیز نمایانده شده، نشان می دهد که جریان های نوین عرصه ی اندیشه ی دینی در دوران معاصر از نظر نوع نگاه به دین و هستی و انسان و به ویژه در نوع نگاه به مقوله ی اجتماع و سیاست از منظر دین، دست کم به دو نحله ی کاملاً متفاوت و یا متعارض قابل تفکیک هستند. این دو جریان را که البته هر دو در درون حرکت احیاء طبقه بندی می شوند، می توان به نام بنیان گذاران آن یعنی شیخ محمد عبده و سید قطب نام گذاری کرد. علت این نام گذاری آن نیست که متفکران ذیل هر یک از دو گروه لزوماً آن ها را به منزله ی سرسلسله و پیشتاز فکری خود پذیرفته اند و یا دارای دیدگاه های فلسفی یکسانی هستند، بلکه بدان دلیل است که اولاً اندیشمندان هر گروه دست کم در نوع رویکرد به دین و نگاه به مقوله های اجتماع و سیاست از جمله مقوله ی آزادی از منظر دین با یکی از این دو قرابت دارند و ثانیاً این دو چهره در سطح جهان اسلام، دست کم تا دهه های پایانی قرن بیستم، شاخص ترین و تأثیرگذارترین چهره ها بر اندیشه ی سیاسی اسلام به شمار می آیند. نام گذاری این دو جریان به نام دو مفسر به هیچ وجه بدان معنا نیست که این تقسیم بندی اختصاص به مفسران ندارد، بلکه به طور کلی متفکران مسلمان دوره ی بیداری تا اواخر قرن گذشته را می توان بر این اساس تقسیم بندی کرد.

به هر حال، توجه به تفاوت های ماهوی دیدگاه ها و مواضع این دو جریان نسبت به مقولات مختلف سیاسی اجتماعی، درک دقیق تر دیدگاه های مفسران متعلق به هر یک از دو جریان را نسبت به مقوله ی آزادی امکان پذیر می سازد و به ما کمک می کند تا دریابیم خاستگاه اصلی اختلاف دیدگاه ها نسبت به این مقوله، مبانی جهان شناسی و انسان شناختی و در نتیجه دین شناختی متفاوت است.

جریان عبده به منزله ی شاخه ای از جریان احیای اندیشه ی دینی، پس از دوره ی آشنایی های اولیه با فرهنگ و مدنیت غرب که با شیفتگی همراه بود، پدید آمد. رویگرد این جریان به غرب رویکردی تفکیکی بود، بدین معنا که وجه تمدنی غرب را از وجه سیاسی و استعماری آن تفکیک می کرد و ضمن نفی و مبارزه با وجه سیاسی غرب، نسبت به وجه تمدنی و فرهنگی آن موضعی انتقادی همراه با آمادگی و بلکه تأکید بر اخذ و جذب دستاوردهای ارزشمند و بهره مندی از ویژگی های مثبت آن داشت.

سیر تحولات سیاسی اجتماعی پس از این دوره در مصر و ایران به ضرر جریان اصلاح دینی رقم خورد. تکمیل سلطه ی استعماری غرب در جوامع شرقی به ویژه جوامع مسلمان و در نتیجه تخریب بنیادهای فرهنگی و اجتماعی بومی که بحران هویت را دامن می زد و نیز غارت منابع و ثروت ملی جوامع مذکور از یک سو و تقویت جریان ها و گرایش های فکری سیاسی سکولار که طبعاً حمایت و یا حداقل نگاه همدلانه ی استعمار را با خود داشت، از سویی دیگر به تدریج جوامع اسلامی را به سوی وضعیتی دو قطبی و مبتنی بر ستیز پیش برد، وضعیتی که در آن، جایی برای اندیشه های اعتدالی هر جنس و سنخ وجود نداشت.

علاوه بر علل سابق الذکر، عواملی چون احساس حرمان و غبن و تحقیر فزاینده در میان اقشار متوسط و پایین و بروز جنگ های خانمان سوز جهانی که ادعاهای مدنیت جدید را در ایجاد جهانی پیشرفته، آباد و برخوردار از صلح و نیک بختی بی رحمانه به چالش می کشید، در مجموع بستری مناسب برای پیدایش و رشد جنبش های رادیکال فکری و مبارزاتی، در اشکال متنوع دینی و غیر دینی علیه غرب را موجب شد. با توجه به این عوامل، نیمه ی قرن بیستم در جوامع مذکور بستر بسیار مناسبی برای سربرآوردن جریان های افراطی از نوع دینی و غیر دینی به شمار می آید. در چنین فضایی “جریان قطب» در بستر جریان احیاء اندیشه ی دینی سربرآورد.

این دو جریان که نمایندگان مشهوری در جمع مفسران قرآن نیز دارند، البته دارای وجود مشترکی هستند. این وجوه مشترک که آنان را از جریان دینی سنتی متمایز ساخته و در ذیل جریان احیاء دینی قرار می دهد، عبارت اند از:

۱) هر دو جریان به مرجعیت دین در جامعه و نقش و حضور دین در حوزه ی اجتماع و سیاست معتقدند.

۲) هر دو جریان بر ابتنای نظامات و مناسبات اجتماعی و سیاسی بر موازین و احکام اسلام تأکید دارند.

۳) هر دو جریان به برپایی حکومت دینی معتقدند.

۴) هر دو جریان معتقد به توانایی اسلام در پاسخ گویی به نیازهای زمانه و بشر امروز و خواهان ستبری آن در برابر دیگر مکاتب مدعی هستند.

۵) هر دو جریان سودای عزت و سربلندی مسلمانان را در سر دارند.

۶) هر دو جریان قرآن را راهنما و تعالیم آن را راه گشا و الهام بخش عبور از ضعف و عقب ماندگی و نیل به عزت و پیشرفت و سربلندی دانسته، همگان را به بازگشت به قرآن فرامی خوانند.

در کنار این مشابهت ها وجوه اختلاف عمیق و قابل توجه نظری و عملی این دو جریان را از یکدیگر متمایز می سازد. ذیلاً به برخی از مهم ترین وجوه تمایز میان این دو جریان اشاره می کنیم.

پیش از برشمردن دوجود تمایز مذکور ناگزیر از تذکر این نکته هستیم که ملاک ما در این تمایزیابی، تیپ ایده ال هر یک از دو جریان است و گرنه در عمل، آن ها طیفی از افکار و نظریات را تشکیل می دهند. در واقع این ویژگی ها در هر یک از دو جریان جنبه ی اکثریت و اغلبیت دارند و در اتصاف آن ها به ویژگی های هر یک از دو جریان، باید قید عموماً را لحاظ کرد.

۱) نگاه «جریان قطب» به دین حداکثری است، در حالی که جریان عبده به دین رویکردی واقع بینانه تر دارد.

۲) نگاه «جریان قطب» به دین نگاهی ایدئولوژیک مبتنی بر ستیز و نفی دیگری است، در حالی که نگاه جریان عبده به دین نگاهی ایدئولوژیک مبتنی بر مدارا و تسامح نسبت به دیگری است.

۳) در نگاه «جریان قطب» به دین وجه غالب با سیاست و قدرت است، اما در نگاه جریان عبده به دین عنصر قدرت نقشی تعیین کننده ندارد.

۴) «جریان قطب» حق حیات را برای انسان به ماهو انسان به رسمیت نمی شناسد و برای دیگری صرفاً در حیطه ی اقتدار و حاکمیت اسلام حقوقی حداقلی قائل است، در حالی که جریان عبده برای انسان صرف نظر از دین و مذهب حق حیات قائل بوده، و به حقوق و آزادی های فردی و مدنی بیش تری برای پیروان ادیان دیگر معتقد است.

۵) «جریان قطب» از قواعدی نظیر نفی اکراه تفسیری ارائه می دهد که به موجب آن عملاًً اجبار دیگران به پذیرش اسلام شرعاً مجاز ، بلکه واجب خواهد بود و به این ترتیب به آزادی مذهب به ویژه آزادی ادیان غیر توحیدی اعتقادی ندارد، در حالی که جریان عبده قاعده ی نفی اکراه را تا نهایت منطقی آن می پذیرد و کلیه ی صور اجبار و اکراه را شرعاً غیر مجاز شمرده و در نتیجه فی الجمله به آزادی مذهب معتقد است.

۶) «جریان قطب» حاکمیت های غیر الهی را طاغوت و نابودی آن ها را رسالت انبیاء و رسالت پیروان آن ها می داند، در حالی که جریان عبده حق حاکمیت جوامع و ملل دیگر را به رسمیت می شناسد.

۷) در نظر «جریان قطب» هدف از جهاد نابودی تمامی اشکال کفر است و از این رو به جهاد ابتدائی قائل است، در حالی که جریان عبده هدف از جهاد را دفع تجاوز دشمن می داند و به جهاد دفاعی معتقد است.

۸) «جریان قطب» به خود بسندگی اسلام در تمامی زمینه های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی معتقد است و دستاوردهای بشری در این حوزه ها را مظاهر کفر و گمراهی تلقی می کند، در حالی که جریان عبده به تعامل و بهره گیری از معارف و دستاوردهای بشری در زمینه های مذکور معتقد است.

۹) «جریان قطب» دموکراسی و آزادی به مفهوم جدید را یکی از مظاهر کفر و عصیان بشر امروز در برابر خداوند می داند و به نوعی حکومت اقتدارگرا معتقد است، در حالی که جریان عبده به سازگاری وجوهی از دموکراسی و آزادی به مفهوم جدید با موازین اسلامی معتقد است.

۱۰) «جریان قطب» به نهادهای مدنی و تشکل های حزبی و صنفی نگاهی بدبینانه دارد و به نوعی پوپولیسم و رابطه ی بی واسطه میان حکومت اسلامی با جامعه معتقد است، از این رو آموزه های سیاسی اجتماعی دینی نظیر شورا در اندیشه ی سیاسی این جریان هرگز به سطح نهادین و تأثیرگذار در ساختار قدرت ارتقاء پیدا نمی کند. متقابلاً جریان عبده به نهادهای مدنی و تشکل های سیاسی اهتمام بیش تری دارد و می کوشد از آموزه هایی نظیر شورا تفسیری متضمن آزادی های مدنی و دموکراسی به دست دهد.

۱۱) در نگاه «جریان قطب» استبداد به معنای عدم مشورت به هنگام ضرورت است، در حالی که متفکران جریان عبده عموماً استبداد را به معنای نظام و سیستم حکومتی فردمحور و مقابل نظام حکومت دموکراتیک به کار برده اند.

۱۲) در نگاه «جریان قطب» آموزه هایی نظیر امر به معروف و نهی از منکر ابزاری در اختیار قدرت حاکم برای مبارزه با مفاسد و انحرافات در سطح جامعه است، در حالی که نگاه جریان عبده آموزه های مذکور علاوه بر مقابله به انحرافات در سطح جامعه و مقدم بر آن، به کار تمهید سازوکارهایی مؤثر برای نظارت و کنترل جامعه بر امر قدرت و جلوگیری از انحراف و بروز استبداد می آید.

۱۳) مفسران متعلق به جریان عبده عموماً به یک زبان اروپایی آشنا بودند و از آثار متفکران غربی شناخت نسبتاً بلاواسطه ای داشتند. برخی از آنان حتی بعضی از آثار این متفکران را ترجمه کرده اند. برعکس مفسران متعلق به «جریان قطب» عموماً فاقد چنین ویژگی هایی بوده اند.

الگوی تحلیلی فوق اگر چه مبنای این پژوهش در بررسی و نقد دیدگاه مفسران معاصر درباره ی آزادی های سیاسی و اجتماعی نبوده و در واقع نتیجه و محصول این بررسی است، اما قالب و صورت مناسبی برای بیان نتایج این پژوهش و مبنای مناسبی برای ارزیابی و آزمون فرضیه ی دوم آن است.

این بررسی انتقادی نشان می دهد عدم انسجام و استحکام آراء مفسران مشهور معاصر قرآن درباره ی آزادی های سیاسی اجتماعی ناشی از فقدان نگاهی نظام وار (سیستماتیک) و عدم تنقیح مبانی فلسفی، کلامی و معرفت شناختی آزادی به مفهوم جامعه شناختی آن بوده است.

گرایشی که به دموکراسی بدبین است و حکومتی ایدئولوژیک فردی و یا جمعی اقتدارگرا و توده گرا را حکومت طراز اسلام می داند و جریانی که اشکالی از دموکراسی به منزله ی دستاورد بشری در اداره ی جامعه با موازین اسلامی سازگار می یابد و می کوشد حکومت اسلامی را در صورتی که از دموکراسی و مشروطه ی پارلمانی تبیین کند. مفسران مدرسه ی قطب عموماً به آزادی های سیاسی و اجتماعی و نهادها و تشکل های مدنی و سیاسی اعتقادی ندارند و وجود این نهادها را مخل وحدت جامعه دانسته و در عوض به رابطه ی مستقیم میان حکومت و جامعه باور دارند و مفسران مدرسه عبده اکثراً به مشارکت مردم در ساختار قدرت و اداره ی امور جامعه و نظارت و کنترل قدرت از طریق نهادهای مدنی و حزبی در نهادهایی مانند شورا و اولوالامر باور دارند. مفسران مدرسه قطب برای غیر مسلمانان در خارج از حاکمیت اسلام حق حیات قائل نیستند. در نظر مفسران مذکور هدف از جهاد اسلامی نابودی شرک از روی زمین و سرنگونی تمامی حاکمیت های بشری مستند به غیر خدا و یا حاکمیت های دینی منحرف و تثبیت و استقرار حاکمیت و اجرای احکام شریعت بر روی زمین است.

اما جهاد از نظر مفسران وابسته به مدرسه عبده اقدامی دفاعی و بازدارنده در برابر دشمن متجاوز است. حکومت اسلامی با حکومت های غیر اسلامی و بشری غیر متجاوز، ملزم به هم زیستی مسالمت آمیز و مبتنی بر قسط و نیکی است و مسلمانان در شرایط فقدان تهدید و تجاوز، حق آغاز جنگ با دیگران را ندارند. از نظر مفسران مدرسه قطب، غیر مسلمانان تنها تحت حاکمیت اسلام و به مثابه ی شهروند درجه ی دو می توانند از برخی از آزادی ها در حوزه ی خصوصی برخوردار باشند. اکثر مفسران متعلق به این جریان برای مشرکان و پیروان ادیان غیر توحیدی تحت هیچ شرایطی حق حیات قائل نیستند. متقابلاً مفسران مدرسه عبده به ویژه درباره ی اهل کتاب به آزادی مذهب معتقد بوده و موجودیت و حاکمیت جوامع غیر مسلمان را به رسمیت می شناسد و برای غیر مسلمانان در جامعه ی اسلامی حق حیات قائل اند و برای آن ها در حوزه های خصوصی و عمومی آزادی های بیش تری معتقدند.

یقیناً خواننده ی نکته سنج ما با استناد به یافته های این پژوهش و محورهایی که در آن پی گرفته شده است، چه در میان مفسران موضوع این تحقیق و چه در میان دیگر مفسران، به راحتی خواهد توانست دو گروه مذکور را از یکدیگر باز شناسد. تنها یادآور می شویم که نباید انتظار داشت ویژگی ها و اوصاف مربوط به هر جریان، جملگی و به میزان درباره ی متفکران و مفسرانی که ذیل هر یک قرار می گیرند، صدق کند. زیرا آن چه یک مفسر را در یکی از دو جریان قرار می دهد، نه صدق یکایک ویژگی های فوق، بلکه صدق اغلب آن ها درباره ی وی است. همچنین باید توجه داشت که برخی از مفسران درباره پاره ای از مسائل مربوط به مقوله ی آزادی، آراء و ایده های متناقضی دارند که به موجب هر کدام در یکی از دو مدرسه طبقه بندی می شوند. این امر البته ناشی از عدم انسجام و سازگاری موجود در مبانی فکری مفسران مشهور معاصر قرآن درباره آزادی های سیاسی اجتماعی است که خود یکی از فرضیه های این تحقیق بوده است. به هر حال، در این گونه موارد جهت قرار دادن مفسر مورد نظر در هر یک از دو گروه مذکور، آن رأی و نظری ملاک است که با مبانی و اصول جهان شناختی و هستی شناختی وی سازگارتر باشد.

نویسنده : دکتر محسن آرمین

منبع: آفتاب


١٩:٥٧ - 1391/12/08    /    شماره : ٩٤٥٥    /    تعداد نمایش : ١١٣٧



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :11868
کل بازديدها :17250325
بازديدکنندگان آنلاين :7
بازديدازاین صفحه :154485