نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم انسانی 


  چاپ        ارسال به دوست

Unemployment

بيكاري

در زبان محاوره، بیكاری به معنای توقف اجباری كار توسط كارگران یا مزدبگیران است؛ خواه به جهت پیدا نكردن كار، خواه به دلیل اخراج آنان از محل كار قبلی.[1]
اگر اشتغال را بتوان مجموعه فعالیت‌هایی كه در یك دوره معین در مقابل آن مزدی پرداخت می‌شود تعریف كرد؛ در مقابل، عدم اشتغال چندین شكل كاملاً‌ مشخص به خود می‌گیرد که بیکاری یکی از اقسام آن است، این صورت‌ها عبارت‌اند از:
‌1) عدم اشتغال ناشی از ناتوانی‌های جسمانی (چه به صورت مطلق، چه به دلیل كم‌سنی یا پیری زیاد و چه به شكل نسبی مانند موارد بیماری یا حوادث)،
2) عدم اشتغال ناشی از رویه‌های انگل‌پروری ناشی از برخی درآمدها (زندگی كردن از ثمره كار افراد یا گروه‌های دیگر)،
3) عدم اشتغال ناشی از نهادهای اجتماعی (نظام وظیفه، گروه‌های مذهبی و غیره)،
4) عدم اشتغال ناشی از نبودن كار (بیكاری).[2]
 
انواع بیكاری
در اصطلاح، انواع گوناگون بیكاری چنین‌اند:
1.بیكاری فنی؛ كه ناشی از اخراج شماری از كارگران به‌علت ترقی فنون -نظیر پیدایی خودكاری (Automation)- است. [3]
2.بیكاری حاد؛ یعنی برای افراد زیادی كه شایستگی و استعداد كار كردن دارند كار فراهم نیست كه این پدیده در جهان سوم بسیار دیده می‌شود.
3.بیكاری‌های فصلی؛ كه به طور ویژه در روستاها و زمانی كه برداشت و كشت كالاهای كشاورزی پایان می‌یابد مصداق دارد.
4.بیكاری ادواری؛ این‌گونه بیكاری در دوره‌هایی زمانی وجود دارد كه قابل مشخص كردن به طور دقیق نیست؛ مانند بیكاری كارگران پس از پایان فعالیت‌های ساختمانی و عمرانی چون پروژه‌های راه‌آهن و ... در شهرها.[4] یا به طور كلی بیكاری ناشی از كسادی فعالیت اقتصادی، در نظام‌هایی كه در آن بازار كار تابع سرمایه‌درای لیبرال است.[5]
5.بیكاری پنهان؛ این بیكاری، واقعی نیست، بلكه یك بیكاری نامطلوب است كه در آن قطع كار به چشم نمی‌خورد، بلكه كارگرانی بسیار، در زمینه‌هایی به كار گرفته می‌شوند كه در آن، شمار كارگران نسبت به كار فزونی دارد و از این‌رو، هر كس خود را در حال كم‌كاری می‌بیند. فزونی نیروی كار سبب می‌شود كارگرانی كه مزد كافی دریافت نمی‌دارند، به كاهش تولید دست می‌زنند و در نتیجه، نیروی كار به‌طور كامل مورد استفاده قرار نمی‌گیرد. این بیكاری، كم‌كاری هم نام دارد.[6]
 
پیامدهای اجتماعی بیکاری[7]
تحلیل عواقب بیكاری تنها برحسب اینكه داشتن شغل چه چیزهایی برای شخص فراهم می‌سازد می‌تواند به درستی درك شود. شش ویژگی‌ اصلی كارمزدی در اینجا در خور توجه است:
1.پول؛ مزد یا حقوق منبع اصلی است كه اكثر مردم برای تأمین نیازهای خود به آن وابسته‌اند. بدون چنین درآمدی اضطراب‌های مربوط به گذران زندگی هر روزه معمولاً‌ افزایش می‌یابند.
2.سطح فعالیت؛ اشتغال، اغلب اساسی برای كسب و كاربرد مهارت‌ها و توانایی‌ها فراهم می‌كند. حتی در مورادی كه كار یكنواخت و معمولی است، محیط ساختارمندی ارائه می‌كند كه در آن نیروی فرد می‌تواند جذب شود. بدون اشتغال، فرصت كاربرد این‌گونه مهارت‌ها و توانایی‌ها ممكن است كاهش یابد.
3.تنوع؛ اشتغال دسترسی به زمینه‌هایی را فراهم می‌كند كه با محیط‌های خانگی متفاوت است. در محیط كار، حتی هنگامی كه وظایف نسبتاً كسل‌كننده است، افراد ممكن است از اینكه كاری متفاوت با كارهای خانه را انجام می‌دهند لذت ببرند. بیكاری فرد را از این منبع متنوع نسبت به محیط خانگی محروم می‌كند.
4.ساخت زمانی؛ برای افرادی كه دارای اشتغال منظم هستند، روز معمولاً‌ پیرامون آهنگ كار سازمان می‌یابد. اگرچه این امر ممكن است گاهی تحمیلی باشد، یك حس جهت‌یابی در فعالیت‌های روزانه فراهم می‌كند. افرادی كه بدون كار هستند غالباً زندگی را ملالت‌آور می‌یابند و نوعی احساس بی‌تفاوتی‌ نسبت به زمان پیدا می‌كنند.
5.تماس های اجتماعی؛ محیط كار غالباً دوستی‌ها و فرصت‌های مشاركت در فعالیت‌های مشترك با دیگران را فراهم ‌می‌سازد. جدا از محیط كار، دایره دوستان و آشنایان احتمالی شخص ممكن است رفته‌رفته تنگ‌تر شود.
6.هویت شخصی؛ اشتغال معمولاً‌ به خاطر حس هویت اجتماعی پایداری كه ارائه می‌كند ارزشمند شمرده می‌شود. به‌ویژه برای مردان، عزت نفس اغلب در ارتباط با نقش اقتصادی‌ای است كه آن‌ها برای تأمین زندگی خانواده ایفا می‌كنند.
با توجه به این فهرست، درك این موضوع كه چرا بیكاری ممكن است اعتماد افراد را به ارزش اجتماعی‌شان از میان ببرد دشوار نیست.
 
بیکاری و جنسیت
اگر تقسیم كار جنسی (به معنای تقسیم فعالیت‌ها و نقش‌ها میان مرد و زن و اختصاص كاركردهای مربوط به تولیدمثل به عنوان كار زنان[8] و اطلاق عنوان كار خانگی بر خانه‌داری زن) را قبول نكنیم، همانطور كه ساختار اجتماعی-خانوادگی عصر ما این انكار را بر ما تحمیل كرده است، در اینجا می‌توان از بیكاری و كم‌كاری گسترده زنان صحبت كرد. تحلیل آنتونی گیدنز و ارائه چند آمار در زمینه وضع أسف‌بار اشتغال زنان را می‌توان در همین راستا ارزیابی كرد.[9] اما این رویكرد در قضاوتی دیگر در پایان این نوشتار به چالش كشیده خواهد شد.
 
رابطه بیکاری و وضعیت تأهل
ازدواج باعث می‌شود شرایط کار برای مردان ثابت‌تر بماند اما برای زنان به‌عکس این است زیرا مادران در خانه در سال‌های اول اشتغال به فرزندپروری بیشتر بیکار هستند و مسئولیت خانه‌داری عملاً آنان را از کار باز می‌دارد. همچنین مردان متاهل بسیار کمتر از مردان مجرد بیکار می‌شوند زیرا مرد متاهل انگیزه برای کار دارد و تعهدات خانوادگی او سبب می‌شود شرایط کار را بهتر تحمل کند. اما وقتی خانواده از هم گسیخته می‌شود، این مساله به عکس است یعنی در بین مردان همسر از دست داده یا جداشده، بیکاری دو برابر مردان متاهل است.[10]
 
بیكاری در جامعه اطلاعاتی
مباحث مربوط به بیکاری در جامعه اطلاعاتی در دو محور سامان می‌یابد:
1) جامعه اطلاعاتی و تاثیر آن بر بیكاری؛ ارزیابی تاثیرات متقابل میان وضع اشتغال و جامعه اطلاعاتی به‌طور كلی امر بسیار پیچیده‌ای است؛ زیرا این معادله با چند گزاره مختلف مواجه است: روابط کاری که در گذشته در ساختارهای گسترده صنعتی یا اداری میان کارگر و کارفرما یا رئیس و مرئوس برقرار بود اکنون جای خود را به روابط به مراتب قابل انعطاف‌تر در محدوده‌های با حجم کوچک‌تر از حیث شمار افراد تحت اشتغال داده است. کارمندان و کارگران برخلاف گذشته قراردادهای استخدام مادام‌العمر امضا نمی‌کنند و شیوه‌های خوداشتغالی، کار پاره‌وقت، و اشتغال برای یک دوره موقت، رواج یافته است. شرکت‌های بزرگ در عین کاستن از شمار افراد تحت استخدام خود، به مقاطعه دادن پروژه‌ها و طرح‌ها به شرکت‌های کوچک‌تر گرایش پیدا کرده‌اند. این عوامل سبب رشد نگرانی افراد از آینده شغلی خود و احساس بی‌اعتمادی نسبت به آینده، شده است.[11] از طرفی دیگر تكنولوژی‌های نوین باعث حذف برخی مشاغل می‌شوند و همچنین مشاغل جدید، نیازمند برخورداری از سطح تخصص بالاتری است.[12] در عین حال با اطلاعاتی شدن جامعه، مشاغل جدیدی چون برنامه‌ریز بانك اطلاعاتی، برنامه‌نویس سایت، مدیر شبكه و ... ایجاد خواهند شد.[13] بنابراین، نه فقط بیکاری ایجاد نمی‌شود بلکه «نرخ بیكاری در جوامع اطلاعاتی به صورت چشمگیر پایین می‌آید.»[14]
با توجه به گزاره‌های فوق دو نظریه در این زمینه وجود دارد:
الف) برخی معتقدند در جامعه اطلاعاتی، به طور کلی میزان بیکاری تغییر محسوسی نداشته است. زیرا تحقیقات نشان می‌دهد هیچ رابطه ساختاری نظام‌یافته‌ای بین رواج تكنولوژی‌های اطلاعات و دگرگونی سطوح اشتغال در كل اقتصاد وجود نداشته باشد؛ برخی مشاغل از میان می‌روند و مشاغل جدیدی ایجاد می‌شوند.[15] به عنوان مثال در ژاپن، مطالعه‌ای كه در سال 1985 و توسط "موسسه كار" درباره تأثیرات تكنولوژی‌های جدید الكترونیك در صنایعی مانند صنایع خودروسازی، روزنامه، ماشین‌آلات الكتریكی، و نرم‌افزار بر اشتغال و كار انجام گرفته است چنین نتیجه‌گیری می‌كند: در هر یك از این موارد، استفاده از تكنولوژی‌های نوین نه به دنبال كاهش نیروی كار بوده و نه در عمل به كاهش چشمگیر اشتغال انجامیده است.[16]
ب) برخی هم معتقدند كه در جوامع اطلاعاتی با بیكاری روبه‌رو می‌شویم زیرا هوش مصنوعی جای انسان را خواهد گرفت.[17]
شاید دیدگاهی دقیق‌تر دراین رابطه تفصیل در یك بازه زمانی بر اساس ورود ظلع سومی به نام مقتضیات دوران گذار باشد و این مساله سبب شده است برخی معتقد شوند كاهش مشاغل، یك تغییر اولیه است و در بلندمدت بر فرصت‌های شغلی افزوده خواهد شد.[18] همان‌طور كه عبور از دوران كشاورزی به دوران صنعتی نیز با از دست رفتن مشاغل سطح پایین و تبدیل آن‌ها به كار اتوماتیك و مكانیزه روبرو بوده است. اما در كنار این تغییر، مشاغلی چون مدیریت‌ها و كارهای تخصصی و حرفه‌ای را ایجاد كرده است.[19] ولی در پارادایم اطلاعاتی، نوع كارها از نظر كیفیت، كمیت، و ماهیت تغییر می‌كند. بنابراین نظام تولیدی جدید نیازمند نیروی كار جدید است؛ افراد و گروه‌هایی كه نمی‌توانند مهارت‌های اطلاعاتی را كسب كنند ممكن است از بازار كار حذف شوند یا به مرتبه كارگر تنزل یابند.[20]
 
2) بازتعریف مفهوم بیكاری در جامعه اطلاعاتی؛[21] جامعه اطلاعاتی،‌ مدل جدیدی از كار انعطاف‌پذیر و نوع جدید از كارگر را ایجاد خواهد كرد که متفاوت از جامعه صنعتی خواهد بود: كارگرانی كه از نظر زمان كار انعطاف‌پذیرند. کاستلز، جوهره اصلی این انعطاف‌پذیری را در سه عنصر معرفی می‌کند: خوداشتغالی، کار موقت و ‌کار پاره‌وقت.
 
بیكاری در جهان سوم و علل آن
مسئله بیكاری یكی از ویژگی‌های كشورهای جهان سوم است. در این كشورها بیكاری به صورت حاد دیده می‌شود؛ یعنی برای افراد زیادی كه شایستگی و استعداد كار كردن دارند كار فراهم نیست.
علل بیكاری در كشورهای در راه توسعه بی‌شمار است و در اینجا تنها به علت‌های بنیادی اشاره می‌شود:
1.كوچیدن روستاییان به شهرها و عدم گسترش صنعت و نیروی تولیدی از علت‌های بزرگ در كشورهای جهان سوم است.
2.بازرگانی این كشورها یا كشورهای توسعه‌یافته از طریق وارد كردن كالاهای خوب و نسبتاً ‌ارزان از كشورهای پیشرفته، باعث پسرفت یا ركود صنایع دستی در كشورهای جهان سوم می‌گردد. در این حالت، صنایع ملی نمی‌توانند در برابر رقابت خارجی رشد كنند و این خود سبب بیكاری می‌شود.
3.شیوه كهن كشاورزی و كمبود درآمد روستاییان كه باعث كوچیدن روستاییان به شهرها و افزایش روزافزون بیكاری می‌شود.
4.نیروی جاذبه شهر و عادت به استفاده از كالاهای ساخته شده.
5.آغاز فعالیت‌های ساختمانی و جاده‌سازی و ساختن راه‌آهن در شهرها كه تا مدتی عده‌ای از بیكاران را به كار می‌گمارد.[22]
6.رشد بی‌رویه جمعیت در این کشورها، که هم نیازمند کالاها و خدمات جدید و هم محتاج اشتغال (فرصت‌های شغلی جدید) است و هر دوی اینها در گرو سرمایه‌گذاری‌های جدید است؛ اما کشورهای کم‌توسعه در تأمین سرمایه‌های مورد نیاز خود با مشکلات عدیده مواجهند.[23]
7.زنان بیش از پیش در جستجوی اشتغال مزدبگیری برآمده‌اند، با این نتیجه که افراد بیشتری به دنبال تعداد محدود مشاغل موجود هستند.[24]
 
اِشکال ساختاری در آمارهای بیکاری جهان سوم[25]
از اشکالات مهم در زمینه این آمارها، بی‌توجهی به بافت فرهنگی جامعه به‌ویژه در جوامع اسلامی است که این مساله در قسمت بعدی این نوشتار بررسی خواهد شد. اما در اینجا به یک اشکال روش‌شناختی در این آمارها که ناشی از تعریف نادرست مقوله‌ها و سنجه‌ها در تحقیقات است اشاره می‌کنیم. و آن مربوط به عدم شمول تعریف کار برای کار زنان خانه‌دار و یا کار زنان و کودکان روستایی است. به همین جهت است که عده‌ای تا آنجا پیش رفته‌اند كه معتقدند اساساً‌ مفهوم اشتغال باید تغییر كند و خانه‌داری در شمار اشتغال و جمعیت زنان خانه‌دار جزء جمعیت فعال به حساب آیند. به همین ترتیب در مورد اشتغال كودكان در روستاها و كمك مستمر زنان روستایی به كارهای كشاورزی و دامداری كه در محاسبات و برنامه‌ریزی‌ها كمتر لحاظ می‌شود، باید تجدیدنظر شود. باید از محاسبات عام و احیاناً‌ كامپیوتری كه اعداد و ارقام كلی را ارائه می‌دهد فراتر رویم و به مسائل بیكاری، كم‌كاری، بیكاری‌های مزمن و پنهان و اشتغال‌های نامریی توجه خاص مبذول داریم و در محاسبات خود آن‌ها را به حساب آوریم؛ در این صورت به یك برنامه‌ریزی اصولی و بالنسبه مطلوب دست خواهیم یافت.
 
تحلیل مساله بیكاری در جوامع اسلامی و ایران[26]
دکتر غلامعباس توسلی، از پیشگامان جامعه‌شناسی در ایران در تحلیلی دقیق و واقع‌بینانه می‌گوید: مشكلی كیفی در آمار و ارقام مربوط به اشتغال که مشكل بزرگ اغلب كشورهای توسعه‌نیافته است، عدم انطباق آن با واقعیت‌های اجتماعی و عدم توفیق در جایگزین ساختن مفاهیم عام و كلی در فرهنگ و محیط انسانی و فرهنگی كشور است كه موجب بی‌اطمینانی نسبت به صحت و دقت برنامه‌ریزی‌ها می‌شود. برای اشتغال و بیكاری در بسیاری از كشورهای در حال توسعه همان شاخص‌هایی به كار می‌رود كه در كشورهای پیشرفته صنعتی معمول است.
ایشان محور اصلی خود را نگاه معقول و واقعی به مساله اشتغال زنان قرار داده است که به این شرح قابل ارائه است:
در مسأله بیكاری شاخص كل بیكاری -اعم از زن و مرد- در خانواده‌ها مطرح می‌شود؛ حال آنكه می‌د‌انیم تفكیك زنان از مردان در مسأله بیكاری، خاصه در سنین 15 تا 24 یك ضرورت است؛‌ زیرا در این سنین بیكاری مردان به لحاظ اجتماعی مشكلی وخیم و حساس است و باید با تأكید خاص مورد توجه قرار گیرد. در حقیقت طبیعت جوامع جهان سوم، خاصه كشورهای مسلمان، چنان است كه زن اگر كار نكند -با توجه به اینكه به خانواده (پدر یا شوهر) وابسته است- مشكلی ایجاد نمی‌شود و ممكن است متقابلاً‌ در خانه با كار داخلی به سایر اعضا كمك كند. اما اگر مرد كار نكند، نه‌تنها معاش چند تن از اعضای خانواده مختل می‌شود، بلكه زن نیز كه در اكثر موارد به مرد وابسته است دچار مضیقه می‌شود و كمتر اتفاق می‌افتد كه كارهای خانگی كه به زن سپرده می‌شود به مرد سپرده شود. بنابراین، موضع بیكاری مردان به‌خصوص پس از ازدواج اهمیت ویژه‌ای دارد و چنانچه مرد در این سن كاری پیدا نكند شانس ازدواج را از دست می‌دهد یا خود از ازدواج كردن طفره می‌رود. اما زنان در این سن و سال بدون توجه به اشتغال، شانس بیشتری برای ازدواج دارند.
به‌خصوص اینكه برحسب سنت قدیمی تقسیم كار در این جوامع، خانه‌داری و بچه‌داری به زن‌ها اختصاص دارد و ملاحظه می‌شود كه بسیاری از زنان پس از ازدواج كار خود را ترك می‌كنند یا خواستار كار نیمه‌وقت و سبك هستند و این امر در مسأله اشتغال اهمیت خاصی دارد. بدیهی است كه توجه به این وضعیت در برنامه‌ریزی اشتغال باید به بیكاری این گروه از مردان جوان که به‌لحاظ اجتماعی فوریت بیشتری دارد توجه خاصی مبذول ‌شود. اما در برنامه‌ریزی‌های اشتغال معمولاً‌ به این‌گونه ویژگی‌ها و مسائل ناشی از آن توجهی نمی‌شود، مخصوصاً كه نوع كار و مشاغل نیز بر حسب زن و مرد و گروه‌های مختلف تا حدود زیادی فرق می‌كند و عدم توجه به آن بر وخامت پدیده بیكاری می‌افزاید.


[1]. بیرو، آلن؛ فرهنگ علوم اجتماعی، باقر ساروخانی، تهران، کیهان، 1380، چاپ چهارم، ص439.
[2]. توسلی، غلامعباس؛ جامعه‌شناسی كار و شغل، تهران، سمت، 1387، چاپ نهم، ص182.
[3]. بیرو، آلن؛ پیشین، ص439.
[4]. آشفته تهرانی، امیر؛ جامعه‌شناسی جهان سوم، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1387، چاپ یازدهم، ص53-52.
[5]. بیرو، آلن؛ پیشین، ص439.
[6]. همان، ص93.
[7]. گیدنز، آنتونی؛ جامعه‌شناسی، منوچهر صبوری، تهران، نی، 1377، چاپ چهارم، ص543-542.
[8]. توكلی خمینی، نیره؛ جامعه‌شناسی صنعتی، تهران، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1389، چاپ نهم، ص12.
[9]. ر.ک: گیدنز، آنتونی؛ پیشین، ص189.
[10]. گرینت، کیت؛ جامعه‌شناسی کار، رضوان صدقی‌نژاد، تهران، علم، 1385، چاپ اول، ص67.
[11]. کاستلز، مانوئل؛ عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ (ظهور جامعه شبکه‌ای)، احد علیقلیان و افشین خاكباز، تهران، 1389، طرح‌نو، چاپ ششم، ج1، یادداشت ویراستر ارشد، ص17.
[12]. محسنی، منوچهر؛ جامعه‌شناسی جامعه اطلاعاتی، تهران، دیدار، 1386، چاپ اول از ویرایش دوم،‌ ص199-196.
[13]. فتحیان، محمد و مهدوی‌نور، سیدحاتم؛ مبانی و مدیریت فناوری اطلاعات، تهران، انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران، 1389، چاپ دوازدهم، ص97.
[14]. تواناییان فرد، حسن؛ اقتصاد اینترنت، تهران، جهان‌رایانه، بی‌تا، چاپ اول، ص23.
[15]. کاستلز، مانوئل؛ پیشین، ج1، یادداشت ویراستر ارشد، ص316-315.
[16]. همان، ص310.
[17]. فتحیان، محمد و مهدوی‌نور، سیدحاتم؛ پیشین، ص98.
[18]. همان.
[19]. كوئن، بروس؛ مبانی جامعه‌شناسی، غلام‌عباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت، 1388، چاپ بیست و دوم، ص321.
[20]. کاستلز، مانوئل؛ پیشین، ج1، یادداشت ویراستر ارشد، ص316.
[21]. همان، ص319-317.
[22]. آشفته تهرانی، امیر؛ پیشین، ص53-52.
[23]. ساعی، احمد؛ مسایل سیاسی-اقتصادی جهان سوم، تهران، سمت، 1385، چاپ هشتم، ص84.
[24]. گیدنز، آنتونی؛ پیشین، ص544.
[25]. توسلی، غلامعباس؛ پیشین، ص244.
[26]. همان، ص243-242.

مصطفي همداني


٢٠:٣٠ - 1393/01/22    /    شماره : ٢٩٢٤٠    /    تعداد نمایش : ١٥٦٩



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :1376
کل بازديدها :17428097
بازديدکنندگان آنلاين :2
بازديدازاین صفحه :156182