نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم انسانی 


  چاپ        ارسال به دوست

تعریف شادی ازدیدگاه اسلام وروان‌شناسان

شادی از جمله لطیف‌ترین احساسات آدمی و از مهم‌ترین نیازهای زندگی او به شمار می‌رود از این‌رو الگویی که اسلام برای شاد زیستن ارائه داده است مبتنی بر واقعیت‌های انسان و جهان است به گونه‌ای که همگان می‌توانند به بهره‌گیری از آن حتی در سخت‌ترین شرایط زندگی شادکام باشند. این آیین برای شاد زیستن اهمیت فراوانی قائل است و اندوه را برای جسم و جان زیان‌بار می‌دانند و اما باید توجه داشت آنچه در فرهنگ عموم شادی نامیده می‌شود، به طور مطلق مورد تأیید اسلام نیست به سخنی دیگر اسلام برای زندگی انسان از نظر اعتقادی، اخلاقی، و عملی اصول و برنامه‌هایی را ارائه کرده است که عمل به آن بهترین زندگی‌ها را همراه با آرامش، رضایت و سرور و شادی را برای انسان به ارمغان می‌آورند.

الف) تعریف شادی
باید توجه داشت که تعریف دقیقی از شادی در دست نیست. آنچه بعنوان تعریف شادی گفته شده، تبیین حقیقت آن نیست؛ بلکه اشاره‌ای اجمالی به مفهوم آن، یا بیان مبادی (زمینه‌ها) و یا آثار و نشانه‌های آن است، مانند این‌که:
شادی، عبارت است از ضد اندوه(1)
شادی، عبارت است از مجموع لذت‌های بدون درد(2)
شادی، احساسی است که از حس رضایت‌مندی و پیروزی به دست می‌آید.(3)
سرور، حالت خوش و لذت‌بخشی است که از علم و آگاهی به این که یکی از هدف‌ها و آرزوها، انجام یافته است، یا انجام خواهد یافت، به انسان دست می‌دهد.(4)
حس شادی، ترکیبی است از عواطف مثبتی چون: خوش‌حالی، هیجان و برانگیختگی حسی به شرطی که عواطف منفی مانند احساس ملال، بی‌علاقگی و افسردگی نیز در پایین‌ترین حد ممکن باشند. بنابراین:
شادی یعنی: بالا بردن عواطف مثبت، همراه با پایین بودن عواطف منفی.(5)

شاید بتوان قدیمی‌ترین تعریف شادی را به افلاطون نسبت داد. افلاطون سه بعد برای روح انسان قائل است که عبارت‌اند از: شهوت، خشم و خرد. وی برای هر کدام لذت خاصی قائل است و معتقد است که لذت نفع‌پرستان، در رسیدن به امیال و هوس‌ها و ثروت‌هاست، لذت جاه‌طلبان در کسب مقام و شهرت و لذت خردمندان در بدست آوردن دانش و علم است و این برترین نوع لذت و شادمانی است.(6)

پس از وی ارسطو نیز معتقد است که دست کم سه نوع شادمانی وجود دارد: پایین‌ترین سطح شادی که همان لذت است؛ سطح بالاتر آن که موفقیت و کامیابی است و نوع سوم شادی که ناشی از معنویت است. وی معتقد است که شادکامی حقیقی، از ارضای امیال حاصل نمی‌شود؛ بلکه از انجام شدن چیزی که فضیلت است به دست می‌آید.(7)

با نگاهی به تعریفی که برای شادی ارائه شده، معلوم می‌شود که حس شادی، مانند دیگر احساسات انسان با لفظ، قابل تبیین و تفسیر نیست و تنها کسی می‌تواند حقیقت آن را درک کند که دارای این حس است. از این‌رو در واقع راهی برای تعریف آن جز اشاره به مقارنات، مبادی، آثار و لوازم آن وجود ندارد.

اگر بخواهیم شادی را با آثار و لوازم آن تعریف کنیم، قطعاً یکی از دقیق‌ترین و کوتاه‌ترین تعاریف، سخنی است که از امام علی(ع) در این‌باره نقل شده که می‌فرماید: «السرور یبسط النفس، و یثیر النشاط؛ شادی، دل را باز می‌کند و موجب نشاط می‌گردد»(8)

بر پایه این سخن، سرور و شادی، حالتی است که در اثر آن، اولاً دل و جان انسان باز می‌شود، یعنی در درون احساس گستردگی و آسایش می‌کند؛ ثانیاً موجب نشاط(9)، سرزندگی و آمادگی روحی برای کار و تلاش بیشتر می‌گردد. ایشان در مقابل، درباره غم و اندوه نیز می‌فرماید: «الغمّ یقبض النفس و یطوی الانبساط؛ اندوه، تنگنای روانی ایجاد می‌کند و انبساط خاطر را از بین می‌برد»(10)

با الهام از دو روایت یاد شده، در تعریف شادی، به این تعریف می‌توان دست یافت: شادی، عبارت است از هیجانات مثبت درونی که انقباض روانی را از بین می‌برد و موجب انبساط خاطر و نشاط و پویایی می‌گردد. برعکس، هیجانات منفی که انبساط خازر را زایل می‌کنند و انسان را درتنگنای روحی و فشار روانی قرار می‌دهند و نشاط را انسان سلب می‌نمایند.(11)

ب) شادی در روان‌شناسی
از موضوعات مهم و اساسی‌ای که در «روان‌شناسی مثبت‌گرا از آن یاد می‌شود، «زندگی خوب» یا «کیفیت زندگی» و یا «شادکامی» است. به گفته دینر، لوکوس و اوشی، از زمان‌های بسیار دور همیشه این سؤال مطرح بوده که «چه چیزی باعث خوش‌بختی و به‌زیستی می‌شود؟» رویکرد روان‌شناسی به این مقوله، دارای فراز و نشیب بوده است. بر این اساس نظر یورگنسن و نفستاد، آلان کار و دیگر روان‌شناسان مثبت‌گرا، رویکرد نخست به زندگی خوب و شادکامی، لذت‌گرایی بوده است. رویکرد لذت‌گرا، شادمانی و زندگی خوب را بر حسب جستجوی لذت و پرهیز از درد تعریف می‌کند.(12) این رویکرد (لذت‌گرایی)، ریشه در فسلفه یونان قدیم دارد.

اپیکور (فیلسوف یونان) معتقد بود که هدف هر انسانی در نهایت، کسبب بیشترین لذت‌ و رهایی از درد است. این رویکرد در دیدگاه‌های فلاسفه اروپایی ادامه داشت تا این که در قرن نوزدهم میلادی، فیلسوف انگلیسی، جرمی بنتام، دیدگاه «فایده‌گرایی» را از آن اقتباس کرد و پس از او، جان استوارت میل، به تشریح آن پرداخت و با تفاوت‌هایی آن را تبیین کرد.

پس از جدایی روان‌شناسی از فلسفه، رویکرد لذت‌گرایی در آثار روان‌شناسان به روشنی مشهود بود.

ویترسو، در این زمینه بویژه به جیمز، ثرندایک، وونت، فروید اشاره دارد. ثرندایک به مؤلفه لذت در اصل اثر خود پرداخته است. در نظریه سه بعدی وونت درباره «تجربه هوشیار» یک بعد مهم، کیفیت لذت بود هم زمان با وونت، جیمز در بررسی حالت‌های عاطفی در مورد احساسات لذت و عدم لذت ناشی از تغییرات بدنی، به نظریه‌پردازی پرداخت. در نظریه فروید نیز لذت و اصل لذت، جایگاه خاصی دارد.

به مرور زمان، کاستی‌های لذت‌گرایی مشخص شد و مشاهدات و مطالعات تجربی نشان داد که لذت‌گرایی نمی‌تواند شادکامی و سعادتمندی را به ارمغان آورد. به همین جهت، آرام آرام مخالفت‌ها با این رویکرد شکل گرفت. ادیث ویکوف جولسون، استاد روان‌شناسی دانشگاه جورجیا در این‌باره می‌گوید: «فلسفه کنونی ما درباره بهداشت روان، بر این پایه استوار است که مردم باید شاد و خوش‌حال زندگی کنند و غم و اندوه، نشانه ناسازگاری و عدم انطباق با زندگی است. در این اعتقاد و نظام ارزش‌ها باید خود را در برابر کسانی که درد و رنجی اجتناب‌ناپذیر دارند، مسئول بداند؛ زیرا این شیوه اندیشه، موجب می‌شود که افراد دردمند، به خاطر این که شاد نیستند، اندوهناک‌تر نیز بشوند»(13)

این حقیقت، موجب شکل‌گیری رویکرد دوم گردید براساس نظر یورگنسن و نفستاد، آلان کار و دیگر روان‌شناسان مثبت‌گرا، رویکرد دوم در نگاه به زندگی خوب و شادکامی، رویکرد سعادت‌گرا (EUDAIMONIA) است. آلان کار معتقد است که سنت سعادت‌گرا، شادمانی و زندگی خوب را بر اساس دستیابی به توان بالقوه کامل فرد تعریف می‌کند.(14) رویکرد روان‌شناسی مثبت‌گرا در هزاره جدید، بیش از آن‌که بر رویکرد لذت‌گرا مبتنی باشد بر پایه رویکرد سعادت‌گراست. این رویکرد نیز ریشه در آرای ارسطو دارد. هم در نظریه ارسطو و هم در شارحان بعدی وی، سعادت آدمی به آن است که بتواند در طی زندگی، توانایی‌های بالقوه و فضایل نهفته در خود را بالفعل کند و به رشد و کمال برسد. اگر آدمی در این مسیر موفق شد، به زندگی خوب، دست یافته است.

ج) شادی در دیدگاه اسلام
بررسی‌ها نشان می‌دهد که اسلام، دین سرور و شای است؛ زیرا این دین، برنامه تکامل مادی و معنوی است(16) و بدون شادی، زندگی کامل و حیات طیبه، تحقق نمی‌یابد.

در منابع اسلامی، شادی و سرور، مورد ستایش قرار گرفته است و غم و اندوه، نکوهش شده است. در قرآن کریم تأکید شده است که اولیای الهی،لا  ترس و اندوهی ندارند:
الا انّ اولیاء الله خوف علیهم و لا هم یحزنون (یونس/62) بدانید دوستان خدا، نه خوفی برآنها هست و نه محزون می‌شوند.
شادی، یکی از ویژگی‌های زندگی بهشتی است. از منظر قرآن و روایات اهل بیت علیهم‌السلام بهشت‌ برین، سرشار از شادمانی و خالی از اندوه است.

«... و لقاهم نصره و سروراً» (انسان/11) ... و آنان را با خوشی و شادمانی رو به رو خواهد ساخت و اهل بهشت، دلهایی شاد، چهره‌هایی گشاده و لبانی خندان دارند:

وجوه یومئذ مسفرة ضاحکة مستبشرة (عبس/38-39) در آن روز [بهشتیان] چهره‌هایی درخشان و خندان و شادمان دارند.
در روایتی از پیامبر خدا(ص) آمده است که می‌فرماید: «لا خیر ... فی الوطن الّا مع الامن و السّرور»(17)

بر پایه این روایت، در کشوری که امنیت و شادی نیست، خیری هم وجود ندارد. به دلیل نقش و اهمیتی که شادی در زندگی انسان دارد، پیشوایان اسلام رهنمودهای بسیار سودمندی را در زمینه عوامل شادی آفرین، موانع شاد زیستن، و هم‌چنین پیامدها و برکات شاد کردن دیگران بیان کرده‌اند.

در مقابل، روایات اسلامی نسبت به خطرهایی که از ناحیه غم و اندوه، جسم و جان انسان را تهدید می‌کنند، هشدار داده‌اند و راه‌های این بیماری و ریشه‌کن کردن آن را از زندگی ارائه نموده‌‌اند(18)


پی‌نوشت‌ها
1. احمد بن فارس بن زکریا الرازی (ابن فارس م395ق) معجم مقاییس اللغة، تحقیق عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، چ اول 1404 ق، ص 835.
2. مایکل آیزنگ، روان‌شناسی شادی، ترجمه: مهرداد فیروز بخت و خشایار بیگی، تهران: دفتر تحقیقات و انتشارات بدر 1375 ش، ص 42 و 179.
3. جان مارشال ریو، انگیزش و هیجان، ترجمه: یحیی سید محمدی تهران: ویرایش 1385 هـ ش، ص 367.
4. مرتضی مطهری، مقالات فلسفی، تهران: حکمت، چ سوم 1370 ش، ج 2، ص 66.
5. دوان شولتز، روان‌شناسی کمال: الگوهای شخصیت سالم، ترجمه: گیتی خوشدل، تهران: پیکان 1380 ش، ص 49.
6. محمد محمدی ری‌شهری و دیگران الگوی شادی از نگاه قرآن و حدیث، ترجمه: مرتضی خوش نصیب، سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، چ اول 1391 ش، ص 19، به نقل از جمهوری، کتاب نهم.
7. مجله روان‌شناسی و دین، شماره 7، ص 8، مقاله بررسی رابطه بین شادکامی اسلامی و شادکامی روان‌شناختی در دانشجویان دانشگاه قم: علی کاظم محمدی و مسعود آذربایجانی، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
8. عبدالواحد الامدی التمیمی (م550ق)، غررالحکم و دررالکلم، ترجمه و شرح: آقا جمال خوانساری (1125ق)، تحقیق: میرجلال الدین محدث ارموی، تهران: دانشگاه تهران، چ سوم 1360 ش، ج 2، ص 13، ح 2023.
9. ابن فارس، در تعریف ماده «نشط» از دو واژه اهتزاز و حرکت استفاده می‌کند و نشاط را حالتی شناخته شده در انسان می‌داند که به دلیل وجود اهتزاز و حرکت در آن، چنین واژه‌ای برای بیان آن انتخاب شده است. وی در توصیف این حالت، از واژه «تفتح» نیز استفاده کرده که به معنای گشودگی و انبساط نفس است (معجم مقاییس اللغه، ص 954) خلیل فراهیدی در کتاب العین، از اصطلاح «طیب النفس» استفاده کردن و بر اساس آن، ماده نشط را به معنای آمادگی و سرزندگی برای انجام دادن کار و مانند آن می‌داند (العین، ج 6، ص 237) ابن منظور نیز همانند خلیل در معنا کردن نشاط به آمادگی برای عمل، در بیان معنای کلمه منشط، آن را به معنای کاری می‌داند که انسان برای آن شاداب بوده و نسبت به آن سبک‌بال است و برای آن اقدام لازم را انجام می‌دهد. (لسان الغرب، ج 7، ص 413). بنابراین نشاط به حالتی از برانگیختگی، هیجان، سبک‌بالی، بسط نفس، گشودگی و سرزندگی روحی و روانی گفته می‌شود که در عمل، موجب تحرک و پویایی انسان می‌گردد و ضد خمود، سنگینی، بی‌حالی، قبض نفس و کسالت روحی و روانی است که موجب رکود و ایستادگی می‌گردد.
10. غررالحکم و دررالکلم پیشین، ج 2، ص 114، ح2024.
11. الگوی شادی از نگاه قرآن و حدیث، پیشین، ص 21.
12. آلان کار، روان‌شناسی مثبت، علم شادمانی و نیرومندی‌های انسان، ترجمه: حسن پاشا شریفی  و همکاران، تهران: سخن 1389 ش، ص 98.
13. الگوی شادی از نگاه قرآن و حدیث، پیشین، ص 23به نقل از معنا درمانی، ص 173،
14. روان‌شناسی مثبت، پیشین.
15. فرید براتی، اثربخشی مداخلات روان‌شناسی مثبت‌گرا، جهت افزایش نشاط، خشنودی از زندگی، معناداری زندگی و کاهش افسردگی: تدوین مدلی برای اقدام، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی 1389 ش، ص 39و40.
16. محمد محمدی ری‌شهری، فلسه وحی و نبوت، قم: دارالحدیث، 1385 ش، ص 93.
17. محمد باقر بن محمد تقی المجلسی (م 1111 ق)، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت: مؤسسه الوفاء ، چ دوم، 1403 ق، ج 77، ص 58، ح 3.
18. الگوی شادی از نگاه قرآن و حدیث، پیشین، ص 26.

به سفارش سازمان تبلیغات اسلامی قم


١٢:٢٦ - 1393/01/15    /    شماره : ٢٨٩٦١    /    تعداد نمایش : ١٦٣٤



خروج





   مطالب مرتبط
 مناسبت های شادی و سرور در اسلام (خبر)
 معیارهای همسر گزینی از دیدگاه اسلام (خبر)
 معیارهای شادی در اسلام (خبر)
 نقش والدین نسبت به فرزندان از دیدگاه اسلام (خبر)
 نظریه انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی(ره) (خبر)
 اقتصاداسلامی ازدیدگاه شهیدصدر (خبر)
 عوامل افزایش رزق وروزی ازدیدگاه اسلام (خبر)
 تعریف جرم سیاسی در اسلام (خبر)
 بررسی احتکار از دیدگاه اسلام (خبر)
 نظریه انقلاب اسلامی از دیدگاه امام خمینی (ره) (خبر)
 بازگشت پيروزمندانه "امام خميني"(ره) به ميهن اسلامي (خبر)
بازدیدها
امروز :115
کل بازديدها :15857446
بازديدکنندگان آنلاين :2
بازديدازاین صفحه :143354