نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دانش و فناوری > علوم کاربردی 


  چاپ        ارسال به دوست

برزیل؛ تلاش برای توسعه با معناتر

این بخش ها در قالب کتابی با نام «درس هایی از کشورهای در حال توسعه»، با ترجمه دکتر غلامعلی فرجادی، به زودی به چاپ خواهد رسید.

نویسنده در این زمینه نوشته است: «هدف این کتاب این است که خواننده را با تجربه های کشورهای مختلف در حال توسعه آشنا سازد، بی گمان توضیح این نکته لازم است که نسخه یک کشور را نمی توان و نباید به طور کامل در کشور دیگر به کار بست. شرایط محیطی، اقلیمی، تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی کشورها با یکدیگر متفاوت است و از این منظر تقلید محض از الگوبرداری کورکورانه از کشور دیگر نتایج ثمربخشی به بار نخواهد آورد. در واقع هدف، آگاهی از تجربه های دیگران است. اگر راه آنها درست و موفقیت آمیز بوده است از آن استفاده کنیم و به کار بندیم و اگر راه آنها بر خطا بوده و نتایج نامطلوبی داشته است، پند بگیریم یا خود آن را تکرار نکنیم».

دو چهره از توسعه برزیل وجود دارد، یکی همزیستی صنعت رقابتی در سطح جهان با بخش های راکد و مورد حمایت و دیگری همزیستی کشاورزی مدرن با بخش کشاورزی سنتی با بهره وری پایین. بسیاری از مردم برزیل از روند نابرابر توسعه به تنگ آمده اند و طنز های ناامید کننده ای می گویند که «برزیل کشور آینده است و همیشه خواهد بود». برزیل همچنین به عنوان کشوری مطرح می شود که رشد بدون توسعه را تجربه کرده است؛ اما بررسی دقیق تر، پیچیدگی بسیار زیاد این موضوعات را آشکار می کند. به رغم نابرابری بسیار زیاد، برزیل از نظر اقتصادی و اجتماعی پیشرفت کرده است و نباید آن را در ردیف کشورهایی مانند پاکستان یا عربستان سعودی دانست که در سطح رشد و سرمایه گذاری یکسان، توسعه اجتماعی کمتری داشته اند.

نابرابری اقتصادی بسیار بالا و شکاف های موجود اجتماعی یک تهدید جدی برای پیشرفت آینده برزیل است، ولی دلایلی برای امیدواری وجود دارد که برزیل بتواند بر میراث نابرابری فائق آید و بتواند به شمار کشورهای توسعه یافته بپیوندد. برزیل مورد توجه خاص است، تا حدودی به این دلیل که عملکرد رشد اقتصادی این کشور از دهه۱۹۶۰ تا اوایل دهه ۱۹۸۰ در آمریکای لاتین از سایر کشورها بهتر بوده است و دست کم تا حدودی به موازات عملکرد کشورهای شرق آسیا عمل کرده است. اگر چه شرق آسیا سیاست توسعه صادرات را دنبال می کرد، اما در برزیل نقش بنگاه های دولتی بیشتر، سهم آموزش و سایر هزینه های اجتماعی کمتر و نرخ تورم بسیار بالا تر بود.

عملکرد برزیل به عنوان بزرگ ترین و پرجمعیت ترین کشور آمریکای لاتین با جمعیتی نزدیک به۱۹۰ میلیون نفر، پنجمین کشور دنیا از نظر مساحت و جمعیت است به طور گسترده در سایر کشورها پیروی شد. این کشور به طور سنتی به عنوان رهبر جهان سوم در نظر گرفته می شود و عضو کلیدی از گروه ۲۰ در کشورهای در حال توسعه است که برای وضع قوانین تجارت بین المللی منصفانه تر تلاش می کنند.

این کشور همچنین یکی از چهار کشور با نفوذ تحت عنوان بریک(۱) (برزیل، روسیه، هند و چین) است؛ اما به رغم رشد اقتصادی، سایر شاخص های توسعه در برزیل عقب هستند که در نهایت آینده رشد را کند می کنند. به نظر می رسد برزیل با درآمد سرانه ای بسیار بیشتر از کشورهای آمریکای مرکزی که با خرابی های جنگ داخلی رو به رو هستند، برای مبارزه با فقر شدید و بهبود برابری اقتصادی و شاخص های اجتماعی در شرایط بسیار بهتری قرار دارد. در عوض درصد جمعیتی که در برزیل در فقر قرار دارند بسیار بیشتر از آن مقداری است که برای یک کشور با درآمد میانه بالا انتظار می رود و به رغم برخی بهبودهای سال های اخیر، برزیل هنوز یکی از کشورهای جهان با بالاترین سطح نابرابری است. بنابراین پرسش این است که چگونه باید عملکرد توسعه برزیل ارزیابی شود و نیز انتخاب اولویت های آینده چه باید باشد؟

 

 

● درآمد و رشد

برای دسترسی به توسعه، رشد اقتصادی ضروری است، اگر چه کافی نیست. در سال ۲۰۰۵ میلادی در آمد سرانه برزیل ۳۴۶۰ دلار بود. درآمد سرانه بر اساس برابری قدرت خرید در همان سال معادل ۸۲۳۰ دلار؛ یعنی حدود یک پنجم درآمد ایالات متحده و تقریبا پنج برابر درآمد سرانه هائیتی بود. رشد اقتصادی در برزیل دچار نوسان هایی بوده است. رشد تولید ناخالص داخلی سرانه در دوره ۹۰ ۱۹۶۵ به طور متوسط سالانه ۴/۱ درصد و در دوره ۲۰۰۰ ۱۹۹۰ سالانه۵/۱ درصد بوده است. به نظر می رسد که اقتصاد از یک ثبات قابل توجه برخوردار بوده است. اما ارقام قبلی مربوط به سال های رونق از ۸۰ ۱۹۶۷ بوده و دهه ۸۰ میلادی دهه از دست رفته توسعه بوده است. با این حال این عملکرد همچنان از عملکرد اکثر کشورهای دیگر آمریکای لاتین بهتر بوده است.

برزیل یک سیاست صادراتی با تاکید بر انگیزه های صادرکنندگان صنایع کارخانه ای و نیز حمایت از صنایع داخلی را دنبال کرده است که شباهت هایی با تایوان و کره جنوبی در مراحل اولیه توسعه داشته است. سهم صادرات صنایع کارخانه ای در کل صادرات به ۵۷ درصد در سال ۱۹۸۰ رسید. اگر چه در دهه۸۰ میلادی به شدت کاهش یافت. هر چند سهم صادرات دوباره به ۵۴ درصد در سال ۲۰۰۰ رسید؛ اما این صادرات عمدتا صنایع غذایی فرآوری شده و سنگ آهن را شامل می شد. موقعیت برزیل به عنوان یک کشور مقروض برای مدت زمانی طولانی عملکرد رشد اقتصادی را به طور چشمگیری تضعیف کرد و مشکلات زیرساخت ها را تداوم بخشید. نرخ های بالا و در حال رشد مالیات ها نیز رشد اشتغال بخش رسمی را کاهش داد. زیان کلی مالیات از حدود ۲۵ درصد درآمد ناخالص ملی در سال ۱۹۹۳ به۴۰ درصد در سال ۲۰۰۴ رسید. مالیات بر حقوق و دستمزد زیاد است. نیمی از نیروی کار برزیل اکنون در بخش غیررسمی که می تواند از پرداخت مالیات بگریزد کار می کنند.

در هر حال ریکاردو هاسمن(۲)، د نی رودریک(۳) و اندرز ولاسکو(۴) معتقدند که برزیل نه کمبودی از اندیشه های سرمایه گذاری مولد دارد و نه نگران رفتار دولت به عنوان عاملی در کاهش سرمایه گذاری است. این کارشناسان معتقدند که نرخ بازده سرمایه گذاری در برزیل بالا است و مهم ترین محدودیت، نبود پس انداز داخلی و خارجی به مقدار کافی برای تامین مالی فرصت های مولد در نرخ های بهره معقول است. انتقال فن آوری برای رشد سریع تر رقابت در صحنه بین المللی و رسیدن به سطح کشورهای پیشرفته ضروری است. برزیل در این ارتباط موفق بوده است. برزیل در لبه برنده تحقیقات و توسعه کشاورزی در صادرات موفق محصولاتی مانند لوبیا قرار دارد. پس از تلاش ناموفق برای حمایت از صنعت کامپیوتر در دهه ۱۹۸۰ این صنعت کنار گذاشته شد. برزیل همانند هند توسعه صنعت نرم افزاری را شروع کرده است؛ اما به اندازه کشور های شرق آسیا فن آوری را جذب نکرده است.

 

 

● شاخص های اجتماعی

آمارهای توسعه انسانی برزیل در مقایسه با سایر کشورهای با درآمد متوسط مانند کاستاریکا و حتی برخی کشورهای کم درآمد نامطلوب است، تا چه رسد به کشورهای پیشرفته صنعتی. در سال ۲۰۰۶ رتبه برزیل در شاخص توسعه انسانی سازمان ملل ۶۹ بود که ۵ رتبه از رتبه درآمد سرانه اش پایین تر بود. در برزیل در سال ۲۰۰۶ امید به زندگی در بدو تولد ۷۲ سال بود که در مقایسه با کره جنوبی (۷۷ سال) در سطح پایین تری قرار داشت. به طور مشابه نرخ مرگ و میر کودکان زیر ۵ سال ۳۴ در هزار بود که در مقایسه با کاستاریکا (۱۳ در هزار) و کره جنوبی (۶ در هزار) بسیار بالاتر است. اگر چه نرخ مرگ و میر کودکان در برزیل از کشورهای قابل مقایسه بسیار بیشتر است؛ اما برزیل همانند اکثر کشورهای در حال توسعه، پیشرفت درخور توجهی از ۱۹۶۰ که نرخ مرگ و میر ۱۵۹ در هزار بود داشته است. اما همچنان هنوز ۷ درصد کودکان زیر ۵ سال در برزیل از سوء تغذیه رنج می برند.

برزیل همچنین از میزان بالای کار کودکان رنج می برد. به رغم گزارش رسمی که بر محو کار کودکان تاکید می کند، بیش از ۷ میلیون کودک در برزیل کار می کنند. در حوزه آموزش، نرخ با سوادی بزرگسالان ۸۵ درصد است (گزارش های مستقل با سوادی موثر را زیر ۵۰ درصد اعلام می کنند) در حالی که در کاستاریکا با درآمد مشابه، نرخ باسوادی ۹۵ درصد است. هلپینگ (۵) تفاوت را توضیح می دهد. در کاستاریکا ۶ سال آموزش اجباری است و ۹۹ درصد کودکان در مدرسه حضور دارند؛ در حالی که در برزیل به دلیل آموزش عالی دولتی و رایگان برای اکثر دانشجویان طبقه بالای درآمد، اختلاف بسیار بیشتر است. علاوه بر این، فساد و اتلاف منابع، اثر بخشی هزینه های دولت را محدود می کند.

بنابراین، در حالی که بخشی از تداوم فقر در برزیل بدون شک ناشی از رشد دیوانسالاری در مقایسه با شرق آسیا یا ناشی از قابلیت های برزیل است، مهم ترین توضیح توزیع بسیار متمرکز درآمد است که به وسیله هزینه های نابرابر اجتماعی بدتر می شود. توسعه وابسته به نیروی کار سالم، ماهر و همراه با امنیت است. سرانجام، بهبود ناچیز در بهداشت، آموزش و توسعه محلی می تواند به رشد کندتر اقتصادی منجر شود؛ فرآیندی که توسعه برزیل را گرفتار کرده است.

 

 

● فقر

شاید مهم ترین شاخص اجتماعی گسترش فقر شدید در بین مردم یک کشور باشد. برزیل به عنوان یک کشور با درآمد متوسط رو به افزایش با فقر زیاد روبه رو است؛ اگر چه پیشرفت هایی صورت گرفته است. مطالعه بانک جهانی نشان می دهد که میانگین رشد درآمد در سال های ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۰ حدود ۲۲۰ درصد بوده است. طی همین مدت سهم جمعیت فقیر در کل جمعیت ۳۴ درصد کاهش یافته است. از سوی دیگر، به نحو مشابه اندونزی طی سال های ۱۹۷۱ تا ۱۹۸۷ رشد ۱۰۸ درصدی را در درآمد سرانه تجربه کرده است.

طی همین مدت سهم جمعیت فقیر در کل جمعیت آن ۴۲ درصد کاهش یافته است. براساس برآوردهای سازمان ملل، در سال ۲۰۰۳ حدود ۲/۲۱ درصد جمعیت برزیل درآمدی کمتر از ۲ دلار داشته اند و ۵/۷ درصد جمعیت نیز فقر شدید و درآمدی کمتر از ۱ دلار در روز داشته اند که بسیار بدتر از برخی کشورهای با درآمد پایین مانند سریلانکا بوده است. هر چند این ارقام ممکن است کم برآورد شده باشد. بر اساس مطالعه ای که توسط یک موسسه دولتی در برزیل انجام شده و برنامه توسعه سازمان ملل آن را منعکس کرده است، ۱۵ درصد جمعیت برزیل درآمدی کمتر از ۱ دلار در روز دارند.

در هر حال، فقر اکنون در حال کاهش است و دولت مبارزه با فقر را از طریق برنامه «انتقال مشروط پول نقد» به خانواده های فقیر در دستور کار خود قرار داده است. بر طبق این برنامه دولت به خانواده های فقیر پول نقد پرداخت می کند؛ مشروط بر آنکه آنان فرزندان خود را واکسینه کنند و به مدرسه بفرستند. این برنامه شبیه به برنامه مکزیک است که در هفته های بعد در بخش مطالعه موردی مکزیک مورد تحلیل قرار خواهد گرفت.

 

 

● نابرابری

برای دهه ها نابرابری درآمدی (همچنین نابرابری در زمین و سایر دارایی ها)، برزیل بدترین رتبه را در جهان داشت. نابرابری بالا نه فقط به ناآرامی های اجتماعی منجر می شود، بلکه می تواند سرانجام رشد اقتصادی را نیز کند کند. آنچه درجه نابرابری درآمد را منعکس می کند سهم پایین درآمد است که عاید ۶۰ درصد جمعیت می شود. سهم بالای درآمد تنها نصیب ۱۰درصد جمعیت می شود. همان گونه که ملاحظه می شود ۱۰ درصد جمعیت، ۴۵ درصد درآمد ملی را دریافت می کنند؛ در حالی که ۴۰ درصد جمعیت فقط ۹ درصد درآمد را در اختیار دارند.

اگر چه در سال های اخیر نابرابری تا حدودی کاهش یافته است، اما این ارقام همچنان نشان می دهد که نابرابری در برزیل از سایر کشورهای جهان بیشتر است. بر اساس گزارش های دولتی، ضریب جینی(۶) از ۵۶/۰ در سال ۲۰۰۱ به ۵۴/۰در سال ۲۰۰۴ رسیده است که نشان می دهد نابرابری می تواند در نتیجه سیاست های به خوبی طراحی شده کاهش یابد. برنامه توسعه سازمان ملل نتیجه می گیرد که نابرابری زیاد عاملی برای سطح بالای فقر شدید و نرخ کند کاهش فقر است. نابرابری در دارایی ها نیز در برزیل بسیار بالا است.

 

 

● اصلاحات ارضی

زمین در برزیل بسیار نابرابر توزیع شده است و اصلاحات ارضی می تواند به کارآیی و برابری اجتماعی کمک کند. اما اصلاحات ارضی به طور مکرر توسط قدرت های سیاسی که مالکان زمین های بزرگ هستند عقیم مانده است. در واکنش، زارعان فقیر در «جنبش بی زمینان(۷)» به طور فزاینده ای زمین ها را تصاحب کرده اند. اغلب این زمین های بی استفاده و مزروعی در داخل مزارع بزرگ قرار دارد. هزاران خانواده در این زمینه شرکت کرده اند. زارعان اغلب در مناطق جنگلی بارانی شکننده ساکن شده اند؛ زیرا قادر نبوده اند که زمین ها را در مناطقی که از نظر کشاورزی مناسب و از نظر آب و هوایی کمتر حساس است به دست آورند. در واکنش، دولت یک برنامه اصلاحات ارضی را تدارک دیده است؛ اما نتایج آن تاکنون در مقایسه با دامنه مساله ضعیف بوده است.

 

 

● پایداری توسعه

رشدی که به تخریب محیط زیست می انجامد در مقابل توسعه پایدار قرار دارد که از محیط زیست که درآمد و سلامت مردم به طور حیاتی به آن وابسته است، حمایت می کند. جنگل زدایی منطقه بارانی جنگل های آمازون نشان دهنده تضاد بین اهداف توسعه کوتاه مدت و بلندمدت و در نتیجه نابرابری شدید و دخالت دولت به نفع ثروتمندان است. به رغم تخریب محیط زیست، فعالیت های اقتصادی در منطقه آمازون تا پایان دهه ۱۹۸۰ میلادی از یارانه های نامناسب منتفع گردیدند. این یارانه ها اکنون متوقف شده اند. برخی پروژه های توسعه ای نمایشی بسیار بزرگ مانند معدن یارانه ای(۸)، صنایع مصرف کننده زغال چوب و چراگاه های دام در مقیاس بزرگ ایجاد شده اند.

به نظر می رسید تشویق اسکان در مناطق جنگلی بارانی از نظر سیاسی کم هزینه تر باشد تا انجام اصلاحات ارضی. سرانجام، بهترین زمین ها در دست زارعان بزرگ و قدرتمند متمرکز شد. حقوق مردم بومی مورد تجاوز قرار گرفت. کنشگران محیط زیست و سازمان جنگل ها که زندگی شان در خطر قرار گرفته بود، مورد حمله قرار گرفتند و برخی از آن ها به قتل رسیدند. در این زمان، بسیاری از این زمین های شکننده دچار فرسایش شد. بسیاری از یارانه ها اکنون قطع شده است و حداقل برخی حمایت ها صورت می گیرد؛ اما تخریب جنگل ها ادامه دارد.

مدیریت جنگل در سایر جنگل های بارانی منجر به رشد سریع گردشگری شده و از سودآوری بالایی برخوردار است. محصولاتی که می تواند بدون تخریب محیط زیست کشت شود عبارتند از: الیاف، لاستیک خام، صمغ و دارو. در هر حال، این مساله روشن است که حمایت از محیط زیست بدون خطرات بالا امکان ندارد. زیرا سایر کشورهای جهان از جنگل های بارانی برزیل از طریق جلوگیری از گرم شدن کره زمین، سلامت محیط زیست، تنوع زیستی............ که برای آنتی بیوتیک ها و سایر داروها و کالاها ضرورت دارد منتفع می شوند. جامعه بین المللی باید آماده باشد تا برای تضمین این تداوم قیمت آن را بپردازد و قیمت آن پرداخت به ساکنان برای حفظ و حمایت از منابع طبیعی است. حمایت مالی از اصلاحات ارضی خارج از مناطق حساس یک جهت روشن است.

 

 

● مسائل اجتماعی

بحث های مربوط به فقر در برزیل کمتر از بعد نژادی مورد توجه قرار گرفته است. اما حدود نیمی از جمعیت برزیل از نژاد آفریقایی یا مولاتو هستند. برزیل پس از نیجریه بزرگ ترین ملت سیاه پوست در جهان است. ولی اکثر فقرا در برزیل آفریقایی یا مولاتو(۹) یی هستند. اگر چه تبعیض نژادی در برزیل جرم است، اما تاکنون هیچ کس با این جرم به زندان نرفته است. طبق یک برآورد، حقوق یک کارگر سیاهپوست به طور متوسط فقط ۴۱ درصد حقوق یک کارگر سفیدپوست است. اکثر جمعیت میلیونی برزیلی که در بدترین فاولا(۱۰) یا حلبی آبادها (حصیرآبادها) زندگی می کنند سیاهپوست هستند. فقر بسیار شدید منطقه شمال شرقی مردمان بومی و جمعیت مولاتو را شامل می شود.

منطقه شمال شرقی با حدود ۳۰درصد کل جمعیت برزیل ۶۲ درصد کل جمعیت بسیار فقیر برزیل را در خود جای داده است. حضور سیاهپوستان در دولت به طور تکان دهنده ای پایین است، حتی در ایالت هایی که غیرسفیدپوستان اکثریت جمعیت را تشکیل می دهند. دانشگاه ها به طور گسترده ای محل سفیدپوستان است. اگر چه پیشرفت هایی صورت گرفته است، ولی برزیل احتمالا به جنبشی نیرومند تر از مبارزه حقوق مدنی ایالات متحده در دهه ۱۹۶۰ نیاز دارد. ولی در غیاب قوانین جیم کرا(۱۱) برخی اوقات مشکل است که هدف مناسب را شناسایی کنیم. شکلی از اقدام قاطع(۱۲) با معنا ممکن است تنها راه برای فائق آمدن بر این مساله باشد.

 

 

● نتیجه

دقیق ترین مطلبی که می توان در مورد برزیل گفت این است که برزیل اگر چه رشد اقتصادی را تجربه کرده است، اما به همان اندازه توسعه اجتماعی کسب نکرده است. رشد بدون توسعه برزیل تا حدودی شبیه به برخی کشور های خاورمیانه و سایر کشورهای صادر کننده نفت و نیز برخی کشور های کم درآمد مانند پاکستان بوده است. ولی اختلافات نژادی، رفتار ناعادلانه با مردم بومی، دسترسی نداشتن فقرا به زمین قابل کشت، نابرابری بسیار بالا و فقر بسیار شدید با وجود درآمد سرانه متوسط رو به افزایش و خطر اینکه رشد به ناپایداری محیط زیست منجر شود، تماما به این معناست که برزیل اگر بخواهد رشد اقتصادی خود را از سر گیرد تا چه رسد به اینکه به توسعه چند جانبه دست یابد باید توسعه انسانی و اجتماعی و نیز پایداری زیست محیطی را در اولویت برنامه های خود قرار دهد.

بخشی از دلایل نرخ بالای نابرابری درآمد و شاخص های ضعیف اجتماعی در برزیل مربوط به رشد نسبتا پایین تری بوده اند که از اوایل دهه ۱۹۸۰ روی داد. دلیل عمده این است که هزینه های اجتماعی دولت در بهداشت، آموزش، بازنشستگی، مزایای بیکاری و سایر پرداخت های انتقالی به سود گروه های برخوردار صورت می گیرد که اغلب کسانی هستند که در بالاترین گروه پنجگانه درآمدی قرار دارند. سیاست های دولت به جای اینکه نابرابری را بهبود بخشد، اغلب آن را بدتر کرده است. برنامه بولسا فامیلیا(۱۳) که شبیه به برنامه مکزیک است یک استثنای مهم کنونی است که آثار چشمگیری در برزیل داشته است. این برنامه درآمد را به خانواده های فقیر انتقال می دهد، به شرطی که فرزندان خانواده در مدرسه حضور یابند و به این ترتیب ضمن تامین هزینه های مصرف کنونی، توانایی کسب درآمد را در آینده برای خانواده ای که در فقر مزمن است، بیشتر کرده است.

در نوامبر ۲۰۰۲ رهبر جنبش کارگری چپ گرا «لوییزایناسیولولا داسیلوا(۱۴)» که به لولا مشهور است به عنوان رییس جمهور برزیل با وعده برابری بیشتر انتخاب شد. این انتخاب هیجان زیادی در کشور ایجاد کرد و امید ها را برای همبستگی اجتماعی بیشتر افزایش داد. اینکه آیا این انتخاب نتیجه مورد نظر را داشته باشد، آینده روشن خواهد کرد. در دوره اول ریاست جمهوری وی کشور شاهد رشد اقتصادی، تاکید بیشتر سیاست های عمومی بر فقر با پیشرفت هایی در فاولا و تغذیه بهتر روستاییان بود، اما نرخ پیشرفت همبستگی اجتماعی برای بسیاری از افراد برزیلی بسیار پایین بود. لولا در سال ۲۰۰۶ دوباره انتخاب شد و بسیاری از افراد برزیلی به این امید هستند که افق آینده روشن تر شود.

آفتاب


١٣:٤٩ - 1391/01/04    /    شماره : ٢٠٥٩    /    تعداد نمایش : ٨٧٩



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :514
کل بازديدها :17656763
بازديدکنندگان آنلاين :2
بازديدازاین صفحه :183877