نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > خانه و خانواده > احکام حقوقی خانواده 


  چاپ        ارسال به دوست

حقوق و اخلاق خانواده در قرآن(1)

مقدمه
بديهي است كه هدف اصلي از تشكيل خانواده بقاي نسل تشكيل جامعه سالم و تأمين سلامت رواني افراد است در مرحله بعد يكي از اهداف زندگي خانوادگي تأمين نيازهاي افراد خانواده در سايه زندگي مشترك است و هر كاري به نسبت مقدار تأثيري كه در بر آوردن اين هدف داشته باشد ارزشمند خواهد بود.
كارهايي كه اعضاي خانواده در مسير تأمين اين هدف انجام مي‌دهند به دو نوع اصلي تقسيم مي‌شود.
الف) كارهايي كه از همه اعضاي خانواده ساخته است و همه به طور يكسان مي‌توانند با انجام آن‌ها در تأمين اين هدف مؤثر باشند.
ب) كارهايي كه از همه اعضاء ساخته نيست بلكه به تناسب ويژگي‌ها و خصوصيات جسمي و رواني اعضا هر يك از آن‌ها از فرد خاصي ساخته است و انجام آن از توان اعضاي ديگر خارج خواهد بود و بر همين اساس به طور طبيعي نوعي تقسيم كار در بين اعضاي خانواده شكل مي‌گيرد.
مثلاً ايفاي نقشي كه زن در محيط خانواده مي‌تواند داشته باشد هيچ گاه در توان مرد نيست .زن با توجه به ويژگي ساختمان طبيعي و جسماني‌اش مي‌توان باردار شود و پس از وضع حمل قادر است كودك خود را با شيري كه در سينه دارد تغذيه كند و با توجه به خصوصيات رواني مادرانه او را پرورش دهد اما اين گونه كارها از مرد كه داراي ويژگي‌هاي جسماني و رواني ديگري است بر نمي‌آيد.
متقابلاً مرد نيز با توجه به خصوصيات جسماني و رواني خود مي‌تواند وظايفي را در مسير تأمين اهداف خانواده بر عهده بگيرد كه زن قادر به انجام آن‌ها نيست.
پس تفاوت ارزش مرد و زن در تأمين اهداف خانواده به تفاوت ويژگي‌هاي روحي و جسمي آنان مربوط مي‌شود و در يك سنجش كلي مي‌توان گفت كه زن از نظر احساسات و عواطف معمولاً قوي‌تر است و مرد از نظر تدبير و تعقل. واز آن جا كه محيط خانواده هم به تدبير نياز دارد و هم به پرورش و تربيت اين تقسيم كار به شكل طبيعي به وجود مي‌آيد كه مرد به اداره خانواده و تأمين نيازهاي اقتصادي آن بپردازد و زن كه از عشق و احساس به فرزندان خود لبريز است و بيش‌تر مي‌تواند آنها را تحمل كند، پرورش فرزندان را بر عهده گيرد.
بنابراين، بررسي دقيق اخلاق در خانواده و شناخت احكام و ارزش‌هايي كه اسلام در اين زمينه مطرح كرده است تا حد بسياري به شناخت خصوصيت‌هاي جسمي و روحي هر يك از اعضاي خانواده و نقش‌هاي ويژه‌اي كه مي‌توانند ايفا كنند بستگي دارد.
اكنون با توجه به آن چه گفته شد اصول و مباني حاكم بر خانواده را به طور خلاصه بيان مي‌كنيم.
مباني حقوقي و اخلاقي خانواده در قرآن
1ـ اصل تأمين نيازهاي جنسي
نخستين عاملي كه زن و مرد را به هم نزديك مي‌سازد و زندگي مشترك و پيوند آن دو را ايجاب مي‌كند غريزه جنسي است. مرد نياز جنسي زن را تأمين مي‌كند و متقابلاً زن هم نياز جنسي مرد را برطرف مي‌سازد و اين نياز متقابل، تا حدود زيادي، پيوند دائمي يا طولاني آن دو را سبب مي‌شود. تأمين اين نياز متقابل، مبنا و اساس بسياري از احكام خانواده است.
2ـ اصل تأمين نيازهاي عاطفي
عامل دوم، پيدايش رابطه عاطفي، ميان مرد و زن است كه آن دو را دلسوز و يار و حامي يكديگر قرار مي‌دهد. خداوند متعال انسان‌ها را طوري آفريده كه وقتي نيازها و مصالح يكديگر را تأمين مي‌كنند به تدريج رابطه‌اي عاطفي ميانشان ايجاد مي‌شود و رشد مي‌كند. اين عاطفه به شكلي نيرومند و طور طبيعي بين دو همسر به وجود مي‌آيد و مي‌تواند نقش مهمي در تأمين مصلحت كل خانواده ايفا كند مي‌تواند گفت كه نيرومندترين عامل دوام و رشد خانواده عاطفه و محبت اعضاي خانواده به يكديگر است. بنابراين، به حكم عقل اگر زندگي خانوادگي ضرورت داشته باشد بهترين عامل براي استحكام و بقاي آن بر انگيختن عواطف متقابل افراد خانواده نسبت به يكديگر است.
البته منظور اين نيست كه عواطف ارزش مطلق دارند و هيچ حد و مرزي براي آن وجود ندارد زيرا ارزش اين عواطف از مصلحت كلي خانواده بر مي‌خيزد و ارزش خانواده نيز تابعي از ارزش‌ها و مصالح كلي جامعه است بنابراين تا آن جا كه در تأمين اين گونه مصالح نقش مثبت داشته باشد، ارزش مثبت نيز دارد بنابراين عواطف و احساسات بايد در كنترل عقل قرار گيرند و به وسيله آن، رهبري شوند. ارزش فعاليت‌هاي عاطفي تا جايي است كه عقل، آن را امضا كند. البته فعاليت‌هاي عاطفي در محيط خانواده در بيش‌تر موارد تاييد و تحسين عقل قرار مي‌گيرند زيرا در بيش‌تر موارد تحكيم خانواده و تأمين مصالح كلي جامعه را به دنبال دارند.
از آن چه گذشت، نتيجه مي‌گيريم كه اهميت دادن به روابط عاطفي در ميان اعضاي خانواده، يك اصل بوده و آن چه كه اين گونه روابط را سست كند، نامطلوب است؛ زيرا بنيان خانواده را متزلزل مي‌سازد. پس بر خورد عاطفي دومين اصلي است كه تقويت و رشد آن مي‌تواند در تحقق ارزش‌هاي خانواده تأثير مثبت داشته باشد.
بنابراين حتي در زمينه عواطف خانوادگي نيز رعايت حد اعتدال و پر هيز از افراط و تفريط ضروري است اعتدال آن تا آن جا است كه در ضمن تقويت روابط خانوادگي و تحكيم بنياد خانواده هيچ گونه سهل انگاري را در انجام وظايف اجتماعي خانواده به دنبال نداشته باشد تفريط در عواطف خانوادگي همان بي توجهي، عدم احساس مسئوليت و كمبود محبت اعضاي خانواده به يكديگر است كه خانواده را متزلزل و استحكام آن را تهديد مي‌كند و افراط در آن به اين معنا است كه روابط خانوادگي آن چنان اصالت پيدا كند كه به روابط اجتماعي خانواده هم سرايت كرده و اعضا را از انجام وظايف خود در اجتماع باز دارد مانند آن كه دلبستگي دو همسر به يكديگر مرد را از رفتن به جهاد يا مسافرت‌هاي ضروري باز دارد.
اگر ما ملاك ارزش را منحصر در عاطفه مي‌دانستيم و آن را به طور مطلق اساس ارزش معرفي مي‌كرديم چنان كه بعضي از فلاسفه اخلاق گفته‌اند چنين مبنايي طرز فكر ما را در مورد خانواده تغيير مي‌داد و در مورد جمع ميان وظايف اجتماعي و توقعات خانوادگي با مشكل رو به رو مي‌شديم اما در فلسفه اخلاق اسلامي عاطفه به طور مطلق محور ارزش‌هاي اخلاقي نيست بلكه تنها يكي از انگيزه‌هاي كار اختياري است كه ارزش آن به وسيله عقل تعيين مي‌شود و مصالح و ارزش‌هايي بالاتر از آن نيز وجود دارد خداوند مي‌فرمايد.
«قُلْ إِنْ كانَ آباؤُكُمْ وَ أَبْناؤُكُمْ وَ إِخْوانُكُمْ وَ أَزْواجُكُمْ وَ عَشِيرَتُكُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ كَسادَها وَ مَساكِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَيْكُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فِي سَبِيلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ»[1]
بگو: اگر پدرانتان و فرزندانتان و برادرانتان و همسرانتان و نزديكانتان... در نزد شما محبوب‌تر از خدا و رسول او و جهاد در راه او هستند، پس منتظر امر خدا باشيد.
اين تهديد متوجه كساني است كه در عواطف خانوادگي راه افراط را در پيش مي‌گيرند تا آن جا كه از انجام وظايف الهي و اجتماعي باز مي‌مانند.پس عواطف اساس مطلق و محور اصلي ارزش اخلاقي نيستند و خود بايد در قيد و بندهاي ديگري قرار گيرند تا داراي ارزش اخلاقي باشند.
بنابراين، عواطف خانوادگي نبايد مانع از انجام وظايف اجتماعي شوند زيرا جولانگاه آن محيط خانواده است و نبايد از آن تجاوز شود و موجب سهل انگاري انسان در انجام وظايف اجتماعي گردند اما همان طوري كه گفتيم رعايت آن در محيط خانواده يك اصل است و تقويت آن تأمين بهتر مصالح خانواده را به دنبال دارد زيرا وقتي انسان كسي را دوست مي‌دارد تلاش مي‌كند تا مصالح او تأمين شود و در هر جا كه عواطف متقابل وجود دارد همه افراد سعي در پيشرفت يكديگر دارند.
آن چه انسان را از اين همدلي و همياري باز مي‌دارد خود خواهي و خود محوري افراد است كه به اساس خانواده لطمه مي‌زند و بنياد آن را سست و متزلزل مي‌سازد. شناخت عواملي كه در زندگي خانوادگي خود محوري و خود خواهي اعضاي خانواده را بر مي‌انگيزند نيازمند بررسي‌هاي دقيق روان شناختي است اما مي‌توان گفت كه خودخواهي انسان غالباً ريشه در عقده‌هايي دارد كه قبل از تشكيل خانواده در انسان به وجود آمده است. رفتارهاي تحقيرآميزي كه از سوي والدين يا ديگران در دوران كودكي با انسان شده است در روح او اثري بر جاي نهاده كه به زودي از بين نمي‌رود و او را پيوسته و به طور ناخود آگاه منتظر فرصتي براي جبران نگاه مي‌دارد.
دو همسر نامهربان خودشان هم متوجه نيستند كه چه عاملي آنان را وادار به رفتارهاي نادرست مي‌كند؛ اما دانشمندان با بررسي‌هاي دقيق به اين نتيجه رسيده‌اند كه تحقيرهايي كه در دوران كودكي در محيط خانواده مدرسه يا اجتماع با افراد مي‌شود آثاري منفي در روح آنان بر جاي مي‌نهد كه براي جبران يا انتقام‌گيري به انتظار فرصت مي‌نشينند.
كودكي كه رنج كشيده والدينش او را تحقير كرده‌اند آن گاه که خود پدر يا مادر شد او نيز همان نقش را بازي مي‌كند و فرزندان خود را تحقير مي‌كند و اين تقريباً يك جريان طبيعي است. البته تحليل ساده‌اش اين است كه اين عادت را از پدر و مادرش آموخته است اما تنها آموختن نيست بلكه يك انگيزه رواني ناخودآگاه نيز دارد. كساني كه در محيط اجتماعي از فرمان برداري و زور شنيدن از ديگران رنج برده‌اند به جاي عبرت گرفتن و پرهيز از آن خود به ايفاي همان نقش مي‌پردازند و آمريّت و زورگويي خود را بر ديگران تحميل مي‌كنند و حتي در اين زمينه از آيات و روايات و احكام الهي نيز سوء استفاده مي‌كنند؛ مثلاً اگر در بعضي آيات يا روايات به زن فرمان مي‌دهد كه از مرد اطاعت كند بدون آن كه به منظور و فلسفه اصلي آن توجه كنند آن را دستاويزي براي زور گويي و تحميل افكار و نظريات خود بر اعضاي خانواده قرار مي‌دهند در صورتي كه هيچ گاه چنين زورگويي‌هايي مورد نظر نيست و كسي چنين كند پيش خدا مسئول خواهد بود.[1] . توبه / 24.


٢٢:٤٠ - 1392/05/31    /    شماره : ١٥٠٣١    /    تعداد نمایش : ٦٣١



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :1282
کل بازديدها :17665561
بازديدکنندگان آنلاين :4
بازديدازاین صفحه :136654