نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]


  چاپ        ارسال به دوست

تحول ادبی در پرتو شعر امام (2)

غزل انقلاب چه به لحاظ صور عواطف و چه به لحاظ حسی بودن كلمات و تعابیر و چه به لحاظ تركیبات تصویری و همچنین به لحاظ محتوا و درونمایه، خود بستر نوینی در سیر تحوّل غزل فارسی است. غزل انقلاب به لحاظ برجستگی در كلیّت شعر، از چند حیث جالب توجه و قابل ارزیابی است.
تحول در تركیبات تصویری غزل
واضح است كه تركیبات تصویری در توازن زبان شعر و گشایش چشم انداز نوین معنایی نقش برجسته و تعیین كننده‎ای دارد. اهمیت نقش زیبایی شناختی این تركیبات، زمانی چهره می‎نمایاند كه ساختمان كلی آنها و نیز عناصر و مصالح این ساختمان، خود نو و بدیع باشند. غزل انقلاب از این حیث از غنی‎ترین قالب‎های شعری در سیر تحوّل غزل است. این تركیبات خود به دو نوع عمده تركیبات تشبیهی و تركیبات استعاری تقسیم پذیرند. اما در این میان بیشترین نقش از آن تركیبات استعاری است، تركیبات تشبیهی و استعاری نوین از قبیل؛ سمند صاعقه، یوسف اندیشه، فرات اشك، كرشمه نور، برّاق واقعه، منبر گل، عمودقامت، سجّاده دل، یازده خم می (اشاره به یازده امام معصوم)، خمّ سربسته (غیبت حضرت مهدی ـ عج)، نینوای جنون و... هر كدام به نوبه خود در غنای زبانی و معنایی شعر، نقش ارزنده‎ای دارند. تركیباتی كه نمونه‎هایی از آن در ابیات ذیل به زیبایی به كار رفته‎اند.

سمند صاعقه زین كن سواره باید رفت
به عرش شعله سحر با ستاره باید رفت
بگو به یوسف اندیشه‎ ای پیمبر دل
به چاه حادثه هنگام چاره باید رفت
نصر الله مردانی

سنان ببارد اگر بر عمود قامت ما
گمان مبر به یمین و یسار برگردد
به یازده خُم می گر كه دست ما نرسید
بده پیاله كه یك خُم هنوز سربسته است
زمینه ساز ظهورند شاهدان شهید
اگر چه ماتمشان داغ بر جگر بسته است
فرید اصفهانی

تركیبات تصویری غزل انقلاب به لحاظ ماهیت مصالح سازنده و بافت درونی تصاویر، ابعاد مختلف دارد كه اهم آنها عبارتند از: تصویرهای حماسی، تصویرهای عرفانی، تصویرهای اساطیری، تصویرهای تلمیحی، تصویر‎های سوگواره‎ای ـ تصویرهایی كه رنگ سوگ و عزا دارند ـ و دیگر انواع تصویرها. از میان شاعران غزل سرای انقلاب، نصر الله مردانی ارزنده‎ترین نقش را در آفرینش تركیبات ناب تصویری دارد. سه مجموعه «قیام خون»، «خون نامه خاك» و «آتش نی»، در بردارنده غزلیاتی است كه هر كدام از آنها سرشار از انواع تركیبات بدیع تصویری‎اند. فرید اصفهانی، حسن حسینی، ساعد باقری و شادروان سپیده كاشانی نیز از برجسته‎ترین شعرای تركیب ساز و تصویر آفرین در حوزه انقلاب به شمار می‎روند.

تحوّل محتوا در غزل انقلاب
از لحاظ تحوّل در محتوا و درونمایه، غزل انقلاب از اهمیت ویژه‎ای برخوردار است. چنانكه می‎دانیم از دیر باز، غزل و مغازله، قالب متداول برای بیان سوز و گدازهای شخصی شاعر بوده است. در غزلیات حافظ، عنصر غنا و بافت رمانتیك غزل با عرفان گره خورده و غزلیاتی نیمه رمانتیك ـ نیمه عرفانی به وجود آمده كه خود تحوّل شگرفی در سیر درونی غزل فارسی است.
در ادوار كلاسیك شعر فارسی، موضوعات حماسی به دلیل پیوستگی و یكپارچگی محور عمودی شعر، در قالب مثنوی سروده می‎شد و اوزان عروضی مثنویهای حماسی نیز اغلب متفرع از بحر معروف «متقارب مثمن محذوف» بوده است كه به دلیل نزدیك بودن وتد و سبب «فعولن» موسیقی درونی‎اش به گونه‎ای است كه آن را به مارش جنگی نزدیك ساخته و میادین جنگی را در خاطر متبادر می‎سازد. در فرایند تاریخ ادب فارسی به جز دیوان شمس تبریزی كه غزلیاتی به صورت جسته و گریخته از جنس حماسه و عرفان (غزلیات حماسی عرفانی) در آن به چشم می‎خورد، كمتر سراغ داریم كه شاعری، پیام‎های حماسی را در قالب نرم و شكننده رمانتیك و در فرم غزل پردازش نماید. در شعر كلاسیك اصولاً غزل بستر مناسبی برای آفرینش مضامین بكر و بدیع غنایی و رمانتیك به شمار می‎رفت و به همین جهت قوالب غزل نیز قوالبی نرم و لطیف و مستعد مضامین غنایی از نوع عاشقانه‎ها بوده است. اما در ادبیات انقلاب شاعر غزل را عرصه موضوعات و پیام‎های حماسی قرار داد و علی رغم لطافت و نرمی قوالب غزل، حماسی‎ترین چشم اندازهای هنری را در این قالب پردازش كرد و به خوبی از عهده این كار بر آمد تا جایی كه می‎بینیم قسمت اعظم شعر دفاع مقدس در قالب غزل سروده شده است. این امر، یعنی رویكرد حماسه در غزل در نوع خود كم نظیر بوده و سرفصل نوینی در سیر غزل فارسی محسوب می‎شود. مجموعه خون نامه خاك از نصر الله مردانی، تنفس صبح از قیصر امین پور، نجوای جنون از ساعد باقری، از نخلستان تا خیابان از علیرضا قزوه، سرود سپیده از حمید سبزواری و غزلیات لطیف و پر احساس و در عین حال حماسی زنده یاد سپیده كاشانی از آثار ماندگار غزل حماسی انقلاب به شمار می‎روند.
غزل حماسی انقلاب، با توجه به كوتاه بودن محور عمودی قالب غزل و دارا بودن پیام تكان دهنده و مهیج حماسی در حداقل زمان و كوتاه ترین قالب، كاربرد اجتماعی گسترده‎ای داشته است. به جرأت می‎توان گفت تأثیری كه غزل حماسی انقلاب در دوران دفاع مقدس خاصه در مواقع عملیات هجومی داشته است، كمتر از تأثیر رگبار مسلسل رزمندگان نبوده است. اصولاً غزل حماسی انقلاب، خاصّه آنگاه كه در ایام عملیات جنگی همراه با مارش مهیج رزمی از رسانه‎های گروهی پخش می‎شد، در تهییج و تشدید روحیه حماسی جبهه و پشت جبهه نقشی كارساز داشته است.

شعر انقلاب در فرایند تحوّل عناصر و مصالح تصاویر
یكی از ویژگیهای شعر انقلاب، استحاله عناصر تصویری كهن در عناصر اسلامی ـ بار مكتبی دادن به این عناصر ـ و در عین حال حسّی كردن و عاطفه بخشیدن گستره نمادین كلمات است. البته شاعر انقلاب علاوه بر تحوّل بخشیدن به عناصر كهن تصویری، خود نیز در آفرینش و ابداع نمادهای نو نقشی به سزا داشته است. این نمادهای نو كه ثمره كشف روابط جدید هنری و تعامل عاطفی و پیوند انسانی بین شاعر و طبیعت است، دلالت بر ذهن پویا و زیبایی شناس شاعر انقلاب دارد. ذیلاً برخی از نمادهای تصویری را كه در شعر انقلاب كاربرد كلیدی و محوری دارند، اشاره وار بیان می‎كنیم.
1. گُل و لاله و شقایق: نفوس نامیه مانندگل و لاله و شقایق و نسترن و گلها و گیاهان دیگر در ادب كلاسیك فارسی شخصیت بزمی داشته و تأمین كننده شادی خواهی، دم غنیمت شمری و گرم كننده محفل عیّاشی شاعر و ممدوح وی بوده است. از این رو مفاهیم گیاهی بیشتر در تشبیه‎ها، و تغزل‎ها كاربرد داشته است. شخصیت بزمی گیاهان در قصیده منطق الطیر خاقانی به زیبایی و بلاغت تمام بیان شده است.
در شعر عنصری لاله همرنگ عقیق است و شاخه‎های بید مانند زلف جعد بتان. فرخی در شعری با مطلع:

باد دیبا رخ پرند سلب
لعبگر گشت و لعبهاش عجب

انواع گلها و گیاهان را به تصویر می‎كشد كه همگی زمینه ساز و شاد زیستی ممدوح شاعر می‎شوند. در شعر كلاسیك، گل می‎خندد و باغ با خنده مستانه گل شاداب می‎شود:

گل بخندید و باغ شد پدرام
ای خوشا سرو اندرین هنگام

اما در شعر انقلاب سرخی گل سرسبزی گیاه حكایت از خون و پیام شهیدان دارد و شاعر در شعر گمشدگان، لاله‎های سرخ را نشان كفن خونین شهیدان گمنام می‎داند.

گفتی كه از این گمشدگان نیست نشانی
هر لاله نشان از كفن گمشدگان است

شاعر شهید عشق، لاله را مخاطب می‎سازد و به او یادآور می‎شود كه رخسار او برتافته از سرخی خون شهید است.

با لاله شهید عشق را این سخن است
كای لاله ترا طراوت از خون من است
سر دادن و جان به دیگران بخشیدن
این شیوه عاشقان گلگون كفن است
محمد علی مردانی

كران تا كران لاله‎های دشت، بر دمیده ازقطرات خون شهیدان است و بر همگان فرض است كه پا به سر لاله و یا بهتر بگوییم پا بر سر خون شهید نگذارند:

ز خون هر شهیدی لاله‎ای رُست
مبادا روی لاله پا گذاریم
قیصر امین پور

شقایق سرخ و داغ بر جگر نیز در شعر انقلاب، مظهر شهید و مظهر مرشد كامل و عارف واصل است كه شهیدان انقلاب از مكتب او درس ایثار فرا گرفته‎اند:

مسلّم شد مریدی داغدارم
شقایق خرقه خود بر تنم كرد
حسن حسینی

گل نیز مفهوم نمادی و حسی جاندار در تجسم خون شهیدان و چاك چاك بودن جسم شهیدان دارد؛ در حالی كه در ادب كلاسیك فارسی، گل شخصیتی بزمی داشت و تكمیل كننده بزم‎های شادی شاعران دربار و شاهان و درباریان بود.
دو بیت ذیل از یك غزل نصرالله مردانی است كه در آن هر برگ گل كه پرپر شده و به گستره باغ می‎افتد، تجسّمی نمادین از تن پاره و خونین شهیدان است:

هر برگ گل سرخ كه افتاد در این باغ
تن پاره‎ای از باغ تن گمشدگان است

و دربیت دیگر عطر دلاویزی را كه با فطرت و سرشت گل پیوند دارد، پرتوی از بوی پیراهن شهید گمنام می‎داند:

عطری كه در آمیخته با فطرت گلها
بویی است كه از پیرهن گمشدگان است

تحوّل رنگها
در راستای تغییر مفهوم گلها و معطرات، رنگها نیز در ادب انقلاب از تحوّل معنایی چشمگیری برخوردارند. در ادب، كلاسیك فارسی، رنگ‎ها نیز مانند گلها چشم انداز شادخواهی و بزمی داشته اند. رنگ سیاه تداعی كننده مُشك بود. و مشك تداعی كننده زلف معشوق. رنگ سرخ تداعی كننده لعل بود و لعل تداعی كننده لب معشوق و جگر عاشق در زنجیره عشقی كه از پی رنگی بود. سبز تداعی كننده سرو بود و سرو زمینگیر معشوق زمینی.


غلامرضا رحمدل- قرار (ويژه نامه پژوهشي، ادبي، هنري ويژه گنگره بررسي تأثير امام و انقلاب بر ادبيات معاصر)، مهر ماه 1377، ص 28- 33


٢٢:٠٨ - 1392/06/17    /    شماره : ١٦٢٢٩    /    تعداد نمایش : ٥٣٤



خروج





   مطالب مرتبط
 تحول ادبی در پرتو شعر امام (2) (خبر)
 تحول ادبی در پرتو شعر امام (1) (خبر)
 تحول ادبی در پرتو شعر امام (3) (خبر)
 تحول ادبی در پرتو شعر امام (1) (خبر)
 شعرها وتعابیر سبک وکم محتوا درمداحی (خبر)
 حرکت تاریخی امام خمینی(ره) تحولی عظیم در جهان (خبر)
 پـرتـوى از سیـره و سیماى امیرالمومنین امام على (ع) (2) (خبر)
 پـرتـوى از سیـره و سیماى امیرالمومنین امام على (ع) (1) (خبر)
 پرتوی از رهبری و مدیریت امام خمینی (ره) (2) (خبر)
 پرتوی از رهبری و مدیریت امام خمینی (ره) (1) (خبر)
 پرتوی از رهبری و مدیریت امام خمینی (ره) (2) (خبر)
بازدیدها
امروز :1456
کل بازديدها :16130362
بازديدکنندگان آنلاين :14
بازديدازاین صفحه :317437