نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]


  چاپ        ارسال به دوست

انقلاب اسلامی در اندیشه سیاسی عالمان شیعی (5)

زیرا اصولا در نتیجه بخش بودن همه آرمانهای دنیوی تردید داشتند و بعبارتی این موضوع كه انسان «بفهمد نتیجه عملش تا كجا می‎رسد و چه آثاری از آن ببار می‎آید، این را نه مكتبهای دنیا توجه دارند و نه فلاسفه و متفكرین دنیا می‎توانند درك كنند و نه میزان و سنجشی برای آن اختراع شده است.[1]» این نگرش كلی روحانیون با نگاه تازه‎ای كه به تاریخ اسلام از سوی روشنفكران دینی و شاخص‎ترین چهره آنها دكتر علی شریعتی ارائه می‎شد به هم آمیخت. تأثیر روشنفكران دینی بر جریان انقلاب خود نیازمند كار مستقلی است اما در یك جمله این جریان همانگونه كه در كنار روحانیون انقلابی به حركت خود ادامه می‎داد با این بخش از روحانیون دارای تأثیرات متقابلی نیز بودند.
به هر حال اسلامی كه از سوی هر دو جریان معرفی شد از اسلام پند و اندرز فاصله‌ زیادی داشت زیرا خودش را در مقابل همه بدبختیهای اجتماع مسئول می‎دانست[2] و درجستجوی انسانهایی بود: «كه محیط آلوده و زبونشان نساخته و غیرت و احساس مسئولیت در آنان نمرده[3]» است،‌ البته با این امید كه: «راه آزادی و آزاد منشی را برای ملت ایران بگشایند.[4] از این رو بخشی از روحانیون به این نتیجه رسیدند كه:«باید ما از این پراكندگی و پراكنده‎گوئی راهها و مسلكهای پراكنده خود را نجات دهیم.[5]» اگر چه هدف بلند مدت این روحانیون آن بود كه: «همه مردم دست به دست هم دهند و یك سازمان اجتماعی آگاه و توانا به وجود آورند[6]»،‌ اما برخی از آنها تا پیش از این مرحله به تشویق تشكل‎های سیاسی نیز می‎پرداختند با این نگرش كه: «نیل به اهداف اجتماعی در جهان امروز بدون تشكل و همكاری سازمانی و بدون رعایت نظم و انضباط بلاثمر و غیر ممكن است.[7] یاری رساندن بر تشكل‎های سیاسی می‎توانست راه را برای هدفمند ساختن حركت سیاسی جامعه هموار نماید و بر این امیدواری بیافزاید كه بر اساس آن: «همه‌ آحاد و جناحهای ملت موظفند با دقت و احتیاط، تمام نیروها را در یك راه و به سوی یك هدف بسیج كرده از تشتت و تفرق كه موجب هرز رفتن بخشی از نیروها است بشدت بپرهیزند. [8]» و بدین نكته باید اشاره نمود كه چنین انتظاری نزد برخی از روحانیون برآمده از اعتقادی بود كه از همان آ‎غاز برای مؤمنان به دین اسلام از واژه «جبهه مؤمنین [9]» استفاده می‎كرد و این جبهه را مشخصاً همان چیزی می‎دانست كه: «در عرف قرآن ولایت (مولات، تولی) نامیده می‎شود.[10]» چنین دیدگاهی در حقیقت بانی مدینه‌ فاضله اسلامی را نیز فقط همین جبهه یاد شده می‎دانست و بس[11] اما به هر حال در شرایط بحرانی انقلاب همه گروههای سیاسی موجود درجامعه را به گرد آمدن زیر پرچم توحید و قرآن فرا می‎خواند و انتظار داشت:‌ «همه‌ گروههای سیاسی و طبقات روشنفكر با صراحت و بدون هیچ ابهام نهضت و تحرك خود را اسلامی و برای اجرای قوانین عدالت پرور قرآن كریم معرفی كنند.[12]» و همچنین: «برنامه و نشریات همه‌ جناحها بدون ابهام متكی به اسلام و حكومت اسلامی باشد[13]»،‌ زیرا بطور كلی انسان اجتماعی در چهار چوپ نگرش یاد شده:‌«نیازمند است به یك قوه و قدرتی كه حاكم بر وجودش باشد كه آن قوه حاكم بر وجودش او را دنبال مصالح اجتماعی بفرستد.[14]» و انسانی كه خود را در اختیار چنین قوه‎ای قرار می دهد همان انسان دارای ولایت است كه باید: «شناخت درستی از ولی داشته و برای هر چیز بیشتر وابسته و مرتبط ساختن خود به او كه مظهر ولایت خدا است دائما در تلاش و كوشش بسر برد.[15]»
بدین ترتیب روشن می‎شود كه بخشی از روحانیون از همان آ‎غاز عمیقاً در آرزوی پایه گذاری یك جامعه ولایت مدار بودند كه در آن:‌«ولی مشخص بوده و عملاً مصدر الهامبخش همه‌ نشاط و فعالیت‎های زندگی باشد. [16]» این همان نگرشی بود كه پس از پیروزی انقلاب توانست اصل ولایت فقیه را در قانون اساسی جمهوری اسلامی بگنجاند. آرمانی كه خواهان: «وجود یك قدرت متمركز و مسلط است كه در حقیقت،‌ واحد تبلور یافته‎ای از همه عناصر مثبت و سازنده اسلام باشد.[17]» البته اقتداری كه صرفا جنبه معنوی نمی‎یابد بلكه كاملا رسمی و دولتی نیز هست زیرا برگرفته از استدلالی است كه می‎گوید: «سلاطین اگر تابع اسلام باشند باید به تبعیت فقها در آیند و قوانین و احكام را از فقها بپرسند و اجرا كنند[18]» بعبارتی یعنی اینكه حكام حقیقی همان فقها هستند:‌ «پس بایستی حاكمیت رسما به فقها تعلق بگیرد نه به كسانی كه بعلت جهل به قانون مجبورند از فقها تبعیت كنند.[19]»‌ اگر نیز چنین نشد یعنی سلاطین زیر بار نرفتند: «بمنظور تحقق وحدت و آزادی ملتهای مسلمان بایستی حكومتهای ظالم و دست نشانده را سرنگون كنیم.[20]» شكستهای گذشته نیز نباید این تصور را بوجود آورد كه پیروزی فقط در آخرت است، «پیروزی حاكمیت و پیشروی تنها مربوط به آخرت نیست و گذشته از آیات كه شامل دنیا و آخرت هر دو می‎شود در برخی از آنها پیروزی در دنیا هم صریحاً ذكر شده است.[21]»
چنین دیدگاههایی تا وقتی كه بعنوان نظریه سیاسی از سوی علمای نظریه پرداز مطرح می‎شد در حقیقت می‎خواست بگوید: «مبارزه در راه تشكیل حكومت اسلامی لازمه اعتقاد به ولایت است.[22]» اما وقتی كه از سوی روحانیون محلی به توده‎های مردم انتقال می‎یافت بدین شكل در می‎آمد كه «تنها موعظه قرآن دستور قیام و نهضت است.[23]» و خلاصه آنكه «تا پریشان نشود كار به سامان نرسد». با این حال نتیجه هر دو یكی بود یعنی به میدان آمدن مردم ایران برای براندازی نظام شاهنشاهی.
در مجموع می‎توان گفت بخشی از سیمای نظری نقش عالمان شیعی در انقلاب اسلامی گویای پیدا شدن یك نسل منتقد در میان روحانیون پس از كودتای 28 مرداد می‎باشد كه به موازات ابراز نارضایتی از شرایط سیاسی موجود به انتقاد از افكار سیاسی روحانیت زمانه‌ خود نیز پرداخت. در حقیقت ورود روحانیون به مبارزات سیاسی پس از كودتای 28 مرداد را می‎توان از یك زاویه پیامد دوری جستن بخشی از پیكره جامعه روحانیت از راهی دانست كه از نظر سیاسی بلند پایه‎ترین علمای شیعه پس از نهضت مشروطیت در پیش گرفته بودند. بعبارت دیگر در آستانه انقلاب اسلامی حركت سیاسی علمای شیعه بگونه‎ای یادآور بازگشت به افكار و شیوه‎‎های نسلهای نخستین علمای اصولی بود كه در جنبش تنباكو و نهضت مشروطیت رخ نمودند.
آنچه گذشت در حقیقت گویای روند نظریه‎های سیاسی علمای شیعه پیرامون نیمه سلبی انقلاب اسلامی بود یعنی آن نیمه‎ای كه خواهان برانگیخته شدن یك جنبش انقلابی درجامعه برای براندازی نظام سیاسی موجود بود.


[1] . ر. ك سید محمود طالقانی: هدایت و ...، ص 12.
[2] . ر. ك مرتضی مطهری: آشنایی با قرآن... ، ص 56.
[3] . ر. ك سیدمحمود طالقانی: پیام آیت‎‎ا...،‌ ص 5.
[4] . ر. ك همان پیام.
[5] . ر. ك سید محمود طالقانی: هدایت و...،‌ ص 39
[6] . ر. ك سید محمد حسینی بهشتی همراه با محمد جواد باهنر، علی گلزاده غفوری: شناخت اسلام،‌ چاپ هشتم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی،‌ 1371،‌ص 392.
[7] . ر.ك سیدرضا زنجانی: پیام آیت‎ا... زنجانی (پیامی كه در سال 1340 برای مؤسسین نهضت آزادی فرستاده شد)،‌ روز‎نامه اطلاعات، 26 اردیبهشت 1358: شماره 15855، ص 5.
[8] . ر.ك سید علی حسینی (خامنه‎ای ): طرح كلی اندیشه اسلامی در قرآن،‌ تهران،‌ دفتر نشر فرهنگ اسلامی،‌ 1354، ص 100.
[9] . ر. ك همان كتاب،‌ ص 97.
[10] . ر. ك همان كتاب.
[11] . ر. ك همان كتاب،‌ ص 100
[12] . ر. ك روح‎ا.... خمینی: «پیام به ملت ایران به مناسبت چهلم شهدای تبریز »،‌ 4/1/57،‌صحیفه نور،‌ ج 1،‌ ص 494 و 495.
[13] . ر. ك روح‎ا... خمینی: «پاسخ به اتحادیه انجمن‎های اسلامی دانشجویان در اروپا»، 24/11/1356،‌صحیفه نور، ج 1 ، ص 460.
[14] . ر. ك مرتضی مطهری: نبوت (مباحث جلسات بحث و انتقاد انجمن اسلامی پزشكان ) چاپ سوم، تهران، انتشارات صدرا 1357، ص 19.
[15] . ر. ك سید علی حسینی (خامنه‎ای ):‌ طرح كلی...،‌ ص 104.
[16] . ر. ك همان كتاب.
[17] . ر. ك همان كتاب، ص 100.
[18] . ر. ك روح‎ا... خمینی: نامه‎ای از امام موسوی.... ،‌ ص 54.
[19] . ر. ك همان كتاب
[20] . ر. ك همان كتاب،‌ ص 42.
[21] . ر. ك محمد جواد باهنر: جهانبینی اسلامی، ص 62.
[22] . ر. ك روح‎ا... خمینی: نامه‎ای از امام موسوی...،‌ص 22
[23] . ر. ك احمد فقیه امامی: روش رهبران انقلابی ما، اصفهان،‌ 1400 ق، ص 8.

فرهاد شيخ فرشي - تلخيص از کتاب نقش سياسي عالمان شيعي در انقلاب اسلامي، ص 67- 92
  


١٧:٣٥ - 1392/06/17    /    شماره : ١٦١٧١    /    تعداد نمایش : ٦٢٠



خروج





   مطالب مرتبط
 انقلاب اسلامی در اندیشه سیاسی عالمان شیعی (4) (خبر)
 انقلاب اسلامی در اندیشه سیاسی عالمان شیعی (3) (خبر)
 انقلاب اسلامی در اندیشه سیاسی عالمان شیعی (2) (خبر)
 انقلاب اسلامی در اندیشه سیاسی عالمان شیعی (1) (خبر)
 وظایف مدیراسلامی باتکیه بروظایف سازمانی (خبر)
 تحقق حکومت شیعیان عراق به برکت انقلاب اسلامی (خبر)
 رابطه امام خمینی و مردم در انقلاب اسلامی (5) (خبر)
 امام خمینی و توسعه سیاسی (5) (خبر)
 ماهیت و ویژگی انقلاب اسلامی در كلام امام خمینی(ره) (4) (خبر)
 ماهیت و ویژگی انقلاب اسلامی در كلام امام خمینی(ره) (3) (خبر)
 ماهیت و ویژگی انقلاب اسلامی در كلام امام خمینی(ره) (2) (خبر)
بازدیدها
امروز :1355
کل بازديدها :17428076
بازديدکنندگان آنلاين :14
بازديدازاین صفحه :342611