نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]


  چاپ        ارسال به دوست

گفتمان احیاء و زوال گفتمانهای پیشین (1)

گفتمان احیاء و زوال گفتمانهای پیشین
مقدمه
رویداد انقلاب بهمن 1357 / فوریه 1979 در ایران بی تردید حادثه ای بزرگ در قرن بیستم به شمار می رود. با سقوط سریع و همه جانبه حكومت دیكتاتوری پهلوی و اضمحلال ساختاری آن، رویكرد نوینی با ایجاد نوعی هژمونی جدید گفتمانی،‌ تحت عنوان «انقلاب اسلامی» پدیدار گردید، این انقلاب در اساس بنیادین خود؛ متأثر از گفتمان احیای فرهنگ بومی ـ اسلامی بود كه در متن و زبان فرامدرن، عنوان «معنویت گرایی در سیاست» آن هم در جهان مادی لقب گرفت.
گفتمان احیاء كه به عبارتی، «بازگشت به خویش انسان مسلمان ایرانی» است، ضمن چالش با گفتمان رایج تاریخی در این مرز و بوم، نوعی حركت و تجمیع و آگاهی همگانی را نیز به همراه آورد. این گفتمان به موازات چالش عقلانی با پارادایم های مسلط و غالب، در مقام نفی رویكرد تك خطی حاصل از كلان روایت غربی برآمد. مجموعه ویژگیهای موجود در این رویكرد و نهفته در ادبیات غنی آن، به شكل «كردار احیاء»، هم گسستی معرفت شناسانه از الگوهای غالب پیشین بود و در همان حال از گزینش های مثبت در بخش متون بومی داخل و خارج گریزان نبود.
در مقاله حاضر، نگارنده درصدد است تا ضمن ارایه چشم اندازهای تاریخی از حضور، بلوغ و زوال گفتمان های پیشین، بر ابعاد گوناگون معرفتی در گفتمان احیا، از منظر اندیشه های رهبر معنوی آن «امام خمینی - رحمه الله علیه -» بپردازد. اصولاً تجربه تاریخی حاكی از آن است كه تا پیش از چنین تأسیسی، دو گفتمان تفوق هژمونیك داشته اند،‌ نخست «گفتمان تجدد»‌ كه زاده اولین نسیم آزادی در انقلاب مشروطیت بود،‌و دیگری «گفتمان انكار وضع موجود» كه پاسخی به شرایط به بن بست رسیده در مشروطه، و یا توجیه استبداد طبیعی ایران بوده است. در چنین شرایطی، «احیا» حضور پرقدرت آنها را به چالش می كشد و در پی آن رستاخیز عظیمی در اجتماع، فرهنگ، و سیاست ایجاد می شود. در این نوشته گونه هایی از اندیشه های امام (س) گواه استدلالی ما خواهد بود.
1- گفتمان تجدد
این امری پذیرفته شده و طبیعی است كه فرآورده های گفتمانی (Discursive Practices) هر عصر، زاده نیاز معرفتی و فضای روشنفكری زمانه باشد. از این منظر بایستی ملاحظه داشت كه پیش از استقرار مشروطیت به عنوان نقطه اوج خواسته های مدرن، این فرآورده ها از چه نیازی و منبعی منتج و اخذ می شده اند. خود جهان غرب به منظور وصول به مرحله ای قابل توجه از مدرنیت راهی طولانی و پر چالش را پشت سر نهاد. گویی در این مسیر، همنوایی با تجدد پس از مبارزه علیه اعقاب كلیسا و از پی آن با چهارچوب هایی فلسفه مدار به ایجاد پیوندی میان آرمان گرایی موعودی و واقع گرایی ناشی از خرد تكنیكی منجر شد. (برای نمونه این بحث نگاه كنید به (Nisbet، 1980»
فارغ از چهارچوب فرامتنی، در «داخل»‌ نیز گرایش به تغییراتی بنیادین در كل ساختار حكومتی ایران پیش آمد كه داعیه حركت به سمت پذیرش تغییراتی وسیع در حوزه های اجتماعی و سیاسی و فرهنگی را طلب می نمود. فضای خارج از متن و گفتمان بومی غرب، شاهد رخدادهای سنت شكن و شالوده شكنی مثل انقلاب و اصلاحات بود. در كنار تأثیرات مستقیم و غیر مستقیم تحولات اقتصادی و تكنیكی غرب (ابراهامیان، 1377)، حوادث سیاسی ـ اجتماعی نیز مسأله ساز بود. رخدادهایی چون انقلاب كبیر فرانسه، سرریز كردن نمودهای روشنفكری آن به این سو، شرایطی بر خلق و بسط مدارهای روشنفكری تجدد طلب ایجاد كرد. با این احوال محیط بومی همچنان خفته كردار ایستا و وامدار سنت نهادینه شده از پیش بود و شرایط پذیرش چنین سیلابی را نداشت.
گفتمان تجدد، در چنین شرایطی، لاجرم بر محور پذیرش اقتدار بی بدیل و بی رقیب «عقلانیت تك روایت غربی» برآمد. گویی بنا آن بود تا تعبیری كه از آزاداندیشی روشنفكران غرب می شد، به منزله هجوم بنیادین به ساختارهای عقیدتی و فرهنگی محیط بومی باشد، گفتمان مذكور از این حیث بی مرز و ثغور بود و ملتزم به تفكیك افراطی سیاست از دین، طالب حكومتی صد در صد عرفی و استقبال از عینیت بخشیدن به حقوق طبیعی. مجموعه گفتمانی این عصر شاهد تلاش كوشندگان در خارج و نیز كوشندگان در داخل بود.[1]
در نیاز به بیدار كردن فكر ایرانی، قلم فرسایی به مدد حلقه تجدد طلب آمد. روزنامه و كتاب همگی در ایجاد تربیت فكری نوین به كار آمد. آنگونه كه هفتاد و دو سال پیش از رخدادی چون انقلاب مشروطه، شخصی چون میرزا صالح، اولین روزنامه را به چاپ رساند. كانونهای خارج از محیط بومی نیز هم آواز چنین جریانی بودند. در اسلامبول، اختر سربرافراشت و حبل المتین نیز در هندوستان به مدد علمای آن سامان و نیز قانون میرزا ملكم خان هم در لندن. این مجموعه از یك سو شاهد انحطاط و درماندگی محیط بومی بودند و از دیگر سوی، با اوضاع اروپا آشنایی پیدا كرده و مدعی شناخت اندیشه های آن سامان بودند. همچنین روشنفكرانی، به دلیل نبود شرایط داخلی، آنچنانكه ملكم خان می گفت: «حرف حق در خاك ایران ممنوع است»، تلاش خود را معطوف در خارج از ایران كردند. و از همین چارچوب كه معطوف به خارج می شد رگه هایی از یكسویه نگری و تمام تسلیم شدن به آن سامان را در آن جستجو كرد. به هر تقدیر افراد نام آشنایی چون آخوندزاده، طالبوف، مراغه ای، ملكم خان، مستشارالدوله، و سید جمال در چنین چهارچوبی بودند. هرچند فضای داخل، غبار غلیظی از تحجر تاریخی و استبداد حكومتی داشت اما بنیانگذاران موج اولیه مدرنیسم و تجدد نیز، تلاشی در فهم و آنگاه پیوند معرفتی تجدد در این متن نكردند و لذا می توان گفت، فرآیند نوگرایی در ایران از همان نخستین مراحل و زایش و پویش تاریخی، نطفه تقلید را كه با نوآوری و خلاقیت در تناقض است، در بطن خود پروراند.[2]
از سوی دیگر، هواداران حركت تجدد طلب، به دلیل عشق و شیفتگی كه به ایجاد انقلاب و تحول بنیادین پیدا كرده بودند، از یك معنا غافل ازعمق تمدنی غرب بودند. در آن شرایط دو رویه كارشناسی و دانش و نیز رویه استعماری ـ در پایان سده هجده و آغاز سده نوزدهم به هم رسیده بودند و این حضور ممكن نمی بود مگر در صورتی كه فرهنگ بومی به حالتی از شیفتگی و تقلید در می آمد.[3]
در مجموع، تلاشهای این حوزه زرخیز به دلیل برخوردهای آن با مانع جدی سرانجام خوشی نیافت. استقرار نیافتن «قانون»، بیش از آن كه علت ناكامی همین اقدامات اصلاحی نوگرایی تجدد طلب باشد، معلول ناكامی برنامه های اصلاحی و نشانه ناتوانی نوگرایان تلقی می شد. افزون بر چنین رویكردی در حقیقت هیچ یك از تجدد طلبان پیش از مشروطه و بعد از آن، به رغم تأكید بر نهادینه كردن «قانون مداری» و هسته های معرفتی معطوف به آن، چندان تصویر روشنی از ماهیت، مفهوم و ضابطه های قانون مطلوبی كه در منظومه فكری خویش پیاده كرده بودند، نداشتند. وانگهی، عمده نوگرایان شیفته زاویه تمدنی «آنجا» در تلاش برای استقرار حكومت قانون و نهادهای خاص آن، توجهی به تفاوتهای تاریخی و فرهنگی جامعه بومی با جامعه غربی نداشتند. لذا این اقتباس تنها رنگی فریبنده داشت و عمدتاً بر نادیده انگاشتن تفاوتها بنا شد. همچنین ناكام شدن بسیاری از برنامه های اصلاحی نوگرایان مشروطه طلب (و قانون طلب) پس از صدور فرمان مشروطیت و به رغم استقرار نهاد قانونی مجلس و تدوین قانون اساسی و متمم آن، سطحی اندیشی متفكرانی را آشكار می كند كه علت اصلی ناكامی تكاپوهای نوگرایانه را به استقرار پیدا نكردن قانون محدود كرده اند.[4]
در هسته معرفتی گفتمان تجدد طلب، جدا از زوایای تقلید و شیفتگی، نوعی همسویی پیشگامان نوگرا با جوامع دیگر بود. میرزا فتحعلی آخوندزاده، مدینه فاضله را در روسیه می جست و مشیرالدوله نیز از انگلیس تقدیر و ستایش می كرد. ملكم خان نیز پاسخی مشابه داد: «در اخذ اصول تمدن جدید و مبانی ترقی عقلی و فكری حق نداریم در صدد اختراع باشیم، بلكه باید از فرنگی سرمشق بگیریم و در جمیع صنایع از باروت گرفته تا كفش دوزی محتاج سرمشق بوده و هستیم.»[5]
سرانجام چنین بر ساخته های ناقص و كم عمق معرفتی از محیط غیر بومی، مغاك شیفتگی بر تجدد بود و چنین آرزوی پس از هبوط نخستین، همچنان در بستر خواسته های متعدد خود را محفوظ نگه داشت. لذا آنچه در كوله بار اندیشه ها در چنین گفتمانی نهفته بود، مبنایی از راه یابی به كانون محرك كننده و سازنده عقلی و به زبان نویسنده ای «آوردن دكارت عقلی به قبیله بومی» نداشت.[6] از دیگر سوی چنان كه خوانده و در خاطر سپرده ایم، اهم دغدغه این گفتمان از نخستین روز آغازین آن، نوعی ترمیم شكست های نظامی در جنگها بود. حضور كم رنگ این گفتمان به دلیل نیاز رو به ترقی جامعه، در آتیه تداوم یافت. شاید تصعید مترقیانه از آگاهی به روز، در گفتمانی جلوه واقعی می یافت كه بر بستر سنتزی از آن ساخته شود. اما چنین سنتزی، نیاز به یك آنتی تز گفتمانی داشت، كه به شكل گفتمان انكار وضع موجود بروز و ظهور یافت.
2- گفتمان انكار وضع موجود
گفتمان انكار وضع موجود در عین گرایش نهیلیستی، نوعی پذیرش علم زدگی (ساینتیسم) را نیز باور داشت. اما چنین همسویی را به جای یافتن در شرایط بومی، به عصرهای طلایی گذشته مرتبط می كرد. كارگزار حوزه قدرت چنین گفتمانی در پهلوی اول و شخص رضا شاه متجلی شد.


[1] . بهنام، 1375، ص 43.
[2] . آجدانی، 1374، ص 136.
[3] . حائری، 1364، ص 306-272.
[4] . آجدانی، همان،‌ص 38.
[5] . آدمیت، 1340، ص 3-102.
[6] . نیكفر، 1375، ص 25-6.

محمد تقي قزلسفلي - ايدئولوژي رهبري و فرايند انقلاب اسلامي، ج 2، ص 251- 267
 


١٣:٥٦ - 1392/06/17    /    شماره : ١٦١٥٣    /    تعداد نمایش : ٤٤٥



خروج





   مطالب مرتبط
 گفتمان احیاء و زوال گفتمانهای پیشین (3) (خبر)
 گفتمان احیاء و زوال گفتمانهای پیشین (2) (خبر)
 ربا و پیشینه آن (1) (خبر)
 علت نبود نظام مبتنی بر ولایت فقیه در گذشته (1) (خبر)
 انقلاب اسلامی و گفتمان عدالت (1) (خبر)
 برگزاری ۱۲۰ گفتمان دینی ویژه طلاب و دانشجویان در قم (خبر)
 جهنم درمانی(1) (خبر)
 برگزاری گفتمان دینی به مناسبت ایام فاطمیه در قنوات (خبر)
 بهشت درمانی(1) (خبر)
 پیامد های فرهنگی عاشورا (1) (خبر)
 اعیاد اسلامی (1) (خبر)
بازدیدها
امروز :5634
کل بازديدها :14152308
بازديدکنندگان آنلاين :2
بازديدازاین صفحه :283561