نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]


  چاپ        ارسال به دوست

انقلاب اسلامی و فرهنگ انتظار (2)

امام زین العابدین علیه السلام فرموده است: «انتظار الفرج من اعظم العمل؛ انتظار فرج، از برترین اعمال است ».[1]
انتظار فرج، یكی از عقاید انسان ساز و انقلاب آفرین و از مهم ترین منابع الهام و شوق دهی برای زمینه سازی جهت ایجاد تحول و تكامل و سوق دادن انسان ها به سوی حكومت عدل و ایمان است. از دیدگاه اسلام، به خصوص مذهب حق تشیع، انتظار، همه گاه برانگیزنده، تحرك بخش، جنبش آفرین، سرچشمه شور مقاومت، ایثار و قیام و حركت مستمر است.[2]
شیعه یعنی شوق یعنی انتظار صاحب آیینه تا صبح تا بهار شیعه یعنی صاحب پا در ركاب تا كه خورشید افكند رخ از نقاب

نگرش های دو سویه
به رغم روشنی و قطعیت نظریه اصیل «انتظار»، تفاسیر و برداشت های مختلفی از آن ارائه شده است. قسمت عمده این برداشت ها، مربوط به فهم علما و دانشمندان و بخش دیگر، مربوط به برداشت عموم شیعیان از مساله «انتظار» است.
دو برداشت اصلی و عمده، در این زمینه، عبارت است از:
1. انتظار، به معنای قیام و انقلاب علیه دولت های ظالم و غاصب، مبارزه با فساد و تباهی برای زمینه سازی ظهور امام زمان (عج) و شكل دهی به حركت های اصلاح طلبانه و سازنده است.
2. انتظار، به مفهوم انزوا، بی تفاوتی و بی اعتنایی نسبت به حكومت های نامشروع و یا عدم توجه به فساد و انحرافات موجود در جامعه و انتظار ركود آفرین برای ظهور امام غایب است.
این برداشت ها، حتی در نحوه سلوك علما با حاكمان و نگرش ها و رفتارهای سیاسی آنان، تاثیر زیادی داشته است.
نویسنده ای، با استفاده از رای «وبر» درباره انگیزه های دینی عمل اجتماعی، تاثیر باور و گرایش شیعی را برنگرش های سیاسی متفكران شیعه مذهب، چنین بر می شمرد:
باورهایی كه موجب بروز انگیزه موافقت و همراهی با اقتدار حاكم می گردد؛
باورهایی كه باعث تشدید تمایلات ستیزه جویانه و مخالفت با ساخت سیاسی مستقر، به منظور از میان برداشتن نظم هنجاری حاكم می گردد؛
باورهایی كه بی تفاوتی و كناره جویی سیاسی را تقویت می كند.[3]
شجاعی زند در مقاله «دین و دولت » می نویسد:
«پارسایان شیعی، با الهام از فلسفه انتظار، همواره در جست و جوی كسی بوده اند كه جامع شرایط نیابت باشد و سلطنت آسمانی را در زمین مستقر سازد و به شرارت ها پایان دهد.
چون جمع چنین شرایطی در شخص واحد، به آسانی میسر نبود و یا در صورت تحقق، موانع زیادی در راه تشكیل دولت صالح وجود داشت، شیعه با یك ارزیابی منفی از شرایط، عملا خود را از حوزه اقتدار سیاسی حاكم كنار كشید؛ اما به لحاظ نظری، همچنان بر اندماج دین و دولت مصر بود. انعزال و انقطاع از اقتدار سیاسی جامعه، در عمل دو صورت متفاوت پیدا می كرد:
1. كناره جویی پارسایانه و بی تفاوتی نسبت به تحولات سیاسی پیرامون؛
2. تلاش فعالانه برای تصاحب یا منقاد ساختن قدرت سیاسی حاكم جهت مرعا داشتن اصول و مقررات شریعت ».[4]
گفتنی است كه این اختلاف نظرها، محدود به عرصه های علمی و اندیشه ای نبود؛ بلكه در رفتار و فعالیت های عموم شیعیان مشهود بوده است. دكتر حمید عنایت، ضمن اشاره به بی اعتنایی شیعیان در طول تاریخ به حكومت های موجود، مساله برداشت های مختلف آنان را بدین گونه مطرح كرده است:
«با توجه به این كه تمامی حكمرانان كنونی در دنیا، غیر قانونی اند (قوانین بر حق، تنها در پایان این جهان ظاهر می شود) ؛ اكثر شیعیان در طول تاریخ، به جای شورش علیه دولت های شان، ترجیح دادند نسبت به سیاست بی اعتنا باشند.
همان طور كه شیعیان دوازده امامی، از نظر سیاسی، مانند شمشیر دو لبه ای هستند كه می تواند طرفداران را به مبارزه تشویق و یا آنان را به آرامش و فروتنی دعوت كنند».[5]
غیر قانونی شمردن حكومت ها و نگرش عدم همكاری با آنها و بی اعتنایی و بی توجهی به مقامات حكومتی و نیروی نظامی آنها، انزوا و گوشه گیری و مبارزه منفی با حكومت را پدید آورد. علاوه بر این اندیشه تقدیرگرایی و یاس و سرخوردگی از حكومت های موجود نیز، از برداشت های دیگر دوران غیبت به شمار می رود.
«غیر قانونی بودن حاكمان موقتی، برداشتی سطحی نیست، بلكه متضمن این مفهوم است كه حاكم قانونی، در آینده ظاهر می شود. اما این انتظار، دو نگرش سیاسی متناقض را پدید می آورد؛ زیرا ممكن است عقیده ای محكم به وجود آورد كه جنبه مبارزه و جنگجویی را ارتقا دهد؛ لیكن به جنبه تقدیرگرایی نیز تاكید دارد و پذیرش آنچه كه مقدر شده، تقویت می كند؛ با این امید كه رستگاری بعدا خواهد آمد».[6]
شهید مطهری نیز از یك منظر دیگر، به اختلاف برداشت ها از مساله «انتظار» اشاره كرده و آنها را به دو دسته اصلاحی و سازنده و مخرب و باز دارنده تقسیم كرده است:
«انتظار فرج، دو گونه است: انتظاری كه سازنده است، تحرك بخش است، تعهد آور است، عبادت (است) ؛ بلكه با فضیلت ترین عبادت است. و انتظاری كه ویرانگر است، بازدارنده است، فلج كننده است و نوعی اباحی گری محسوب می شود... .
انتظار ویرانگر، برداشت قشری از مردم، از مهدویت و قیام و انقلاب مهدی موعود، این است كه صرفا ماهیت انفجاری دارد و فقط و فقط، از گسترش و اشاعه و رواج ظلم ها، تبعیض ها، اختناق ها، حق كشی ها و تباهی ها ناشی می شود...».[7]

برداشت بایسته
در طول تاریخ شیعه، هر چند این دو برداشت - به خصوص قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران - نشانه ها و آثاری از خود بروز داده است؛ اما با توجه به سیر تحولات سیاسی - اجتماعی ایران و جهان و ضرورت اقدام های اصلاح طلبانه و انقلابی، برداشت صحیح از انتظار (قیام و تلاش و كوشش) نظریه غالب در میان شیعه گشت و آثار و نتایج شگفتی نیز به بار آورد.
روحیه اصلاح طلبی و پیشرفت، قیام و انقلاب علیه بی عدالتی ها، تلاش و كوشش برای پیشرفت و تكامل، مبارزه جویی با ظالمان و مفسدان، عدم همراهی با حاكمان نامشروع، تشكیل حكومت صالح و... برداشت های صحیح و مجاهدانه از «انتظار» است. این تغییر نگرش، نقش مهم و محوری در پیروزی انقلاب اسلامی ایران، به رهبری داهیانه امام راحل قدس سره داشت.
روشن است كه در این دوره طلایی، افكار و آرای شیعیان و درك و فهم آنان از مساله انتظار و ارتباط آن با مسائل روز، تغییر كرد و سمت و سوی آگاهانه و انقلابی به خود گرفت. دكتر حمید عنایت، درباره این تغییر و تحولات می نویسد:
«در طی صد ساله اخیر، درك شیعه از تمامی این مطالب (غیبت حضرت مهدی و شهادت امام حسین علیه السلام) به تدریج تغییر كرد.
بخشی به جهت هوشیاری ایرانیان و بخشی به دلیل واكنش نسبت به تغییرات اجتماعی و سیاسی و قسمتی دیگر، به لحاظ سیر تكاملی عقاید شیعه از طریق اجتهاد.
نتیجه آن به طور باورنكردنی، كنارگذاشتن تفسیرهای دعوت به آرامش و فروتنی (تقیه) و ظاهر شدن روحیه مبارزه و جنگجویی بود. این رویه همان اصطلاح سیاسی كردن افكار مسلمانان كشورهای دیگر است ».[8]
با این تغییر شیوه و نگرش، قطعا راهی انتخاب می شد كه متناسب با شرایط روز و تغییرات زمان و مكان و برداشت صحیح از انتظار (قیام وانقلاب) باشد.
پرفسور حامد الگار، درباره انتخاب راه مبارزه و قیام می نویسد:
«پس از غیبت امام، هر دو راه بر روی شیعیان گشوده بود؛ هم (مبارزه غیر عامل به صورت) سكوت، هم عمل انقلابی؛ ولی به مرور زمان و بنا بر ایجاب شرایط اوضاع و احوال خاص، شیوه دوم گزیده شد».[9]
گزینش شیوه مبارزه و عمل انقلابی و اصلاح طلبانه، خط بطلان بر افكار انحراف آمیز و فهم نادرست از غیبت بود كه برخی از شیعیان آن را محمل سستی، ركود، ضعف، ترس و همكاری با رژیم های ظالم قرار داده بودند.

انتظار و انقلاب اسلامی ایران
با توجه به مطالب گذشته، روشن می شود كه پیروزی انقلاب اسلامی ایران، ثمره نگرش و فهم انقلابی، و مجاهدانه و اصلاح طلبانه از انتظار است. دكتر حمید عنایت، یكی از پیشگامان ارائه این مطلب است كه در مواردی مختلف، به آن اشاره كرده و عقیده به غیبت را، یكی از عوامل پیروزی انقلاب اسلامی دانسته است:
«... دو نظریه تاریخی (در میان شیعه) وجود دارد كه به طور بالقوه، زمینه ساز فرضیه انقلاب (ایران) می تواند باشد:
اول عقیده به «غیبت » است؛ بر این اساس كه امام دوازدهم، حضرت مهدی (عج)، در سال 893 م ناپدید (غایب) شد و در نهایت جهت ایجاد عدالت، در دنیا ظاهر خواهد شد.
به طور اصولی، شیعه متوجه شده است كه بین این دو تاریخ، عدالت واقعی در دنیا وجود ندارد كه به طور بالقوه، نظریه ای انقلابی است.[10]
پرفسور حامد الگار ریشه انقلاب اسلامی را به موضوع امامت از دیدگاه شیعه و مساله غیبت امام زمان (عج) و پیامدهای سیاسی آن متصل می داند:
«... اگر تنها جانشین شرعی پیامبر و تنها دارنده اختیارات و اقتدارات شرعی بعد از پیامبر، در عرصه ظاهری جهان، حضوری نداشته باشد؛ لاجرم هر قدرت دنیوی كه ادعای صلاحیت و اداره امور را داشته باشد، فی حد نفسه، نامشروع خواهد بود؛ الا این كه بتواند به نحو روشن و غیر قابل تردید، نشان دهد كه اقتدارات مزبور را، به نیابت از جانب امام غایب اعمال می كند.
این عقیده بسیار مهم، سبب گردیده تا مسلمانان شیعه، در خلال بخش اعظم تاریخ شان، در برابر سلطه و اقتدار سیاسی بالفعل موجود، موضع رد و نفی داشته باشند.


[1]. منتخب الاثر، ص 244، ح 1.
[2]. ظهور حضرت‏مهدی از دیدگاه اسلام، ص‏207.
[3]. شجاعی زند، مقاله دین و دولت، راهبرد، ش 11، س 1375، ص 1- 12.
[4]. همان.
[5]. دكتر حمید عنایت، مقاله انقلاب در ایران سال 1979 (تشیع، ایدئولوژی سیاسی انقلاب اسلامی ایران)، ترجمه منتظر لطف، فرهنگ توسعه، شماره 4، ص 4 (به نقل از درآمدی بر ریشه‏های انقلاب اسلامی، ص 157).
[6]. دكتر عنایت، همان، ص 157.
[7]. مرتضی مطهری، قیام و انقلاب مهدی، ص‏62.
[8]. درآمدی بر ریشه‏های انقلاب اسلامی، ص‏158.
[9]. حامد الگار، انقلاب اسلامی در ایران، ترجمه اسلامی و چیندری، ص 39.
[10]. درآمدی بر ریشه‏های انقلاب‏اسلامی، ص 156 و 157.

رحيم كارگر - مجله انتظار، ش 2


٠٣:١٣ - 1392/05/15    /    شماره : ١٤٠٥٢    /    تعداد نمایش : ٥٤٤



خروج





   مطالب مرتبط
 انقلاب اسلامی و فرهنگ انتظار (3) (خبر)
 انقلاب اسلامی و فرهنگ انتظار (2) (خبر)
 انقلاب اسلامی و فرهنگ انتظار (1) (خبر)
 انقلاب اسلامی و فرهنگ انتظار (3) (خبر)
 انقلاب اسلامی و فرهنگ انتظار (1) (خبر)
 فرهنگ انقلاب اسلامی بتدریج درحال نفوذ درسراسرجهان (خبر)
 انقلاب اسلامی ایران مقدمه ظهور امام زمان(عج) (خبر)
 انقلاب اسلامی و فرهنگ سیاسی شیعه (خبر)
 تأثیر پذیری انقلاب اسلامی از فرهنگ و تاریخ شیعه (3) (خبر)
 تأثیر پذیری انقلاب اسلامی از فرهنگ و تاریخ شیعه (2) (خبر)
 تأثیر پذیری انقلاب اسلامی از فرهنگ و تاریخ شیعه (1) (خبر)
بازدیدها
امروز :493
کل بازديدها :17446862
بازديدکنندگان آنلاين :3
بازديدازاین صفحه :342993