نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دین و اندیشه > متون اسلامی 


  چاپ        ارسال به دوست

تناسب معنایی آیات قرآن (2)

و من هنا نعلم ان الاغراض و المقاصد المحصلة من السور مختلفة، و ان كل واحدة منها مسوقة لبيان معنا خاص و لغرض محصل لا تتم السورة الا بتمامه،[1] اين كه خداوند هر دسته از آياتي را جدا از دسته ديگر قرار داده و نام سوره بر هر يك نهاده، شاهد براين است كه يك گونه انسجام و پيوستگي در هر مجموعه وجود دارد، كه در قسمتي از يك مجموعه و يا ميان هر سوره و سوره ديگر، آن پيوستگي خاص وجود ندارد.
از اين رو در مي يابيم كه اهداف و مقاصد مورد نظر در هر سوره با سوره هاي ديگر تفاوت دارد، هر سوره براي بيان هدف و مقصد خاصي عرضه شده كه پايان نمي يابد مگر با پايان يافتن آن هدف و رسيدن به آن مقصد».
وي پيشاپيش هر سوره، فشرده اي از مطالب گسترده آن را بيان داشته و با اين اقدام شايسته، از راز بزرگي كه در متن سوره ها نهفته است پرده برداشته و جهشي ارزنده به جهان تفسير بخشيده است. جزاه الله عن القرآن خير الجزاء.
ما به عنوان نمونه، از انسجام و به هم پيوستگي آيات سوره حمد و نظم طبيعي هفت آيه آن و نيز از مقدمه و اهداف و خاتمه سوره بقره كه حاكي از نظام طبيعي خاصي است، در حد توانايي بحث كرده ايم.[2] با تامل و دقت در هر سوره، اين انسجام و جامعيت حاكم به خوبي مشهود است.
امام فخر رازي درباره آيات پاياني سوره بقره و پيوند آن ها با مطالب مطرح شده در متن سوره گويد: «و من تامل في لطائف نظم هذه السورة و في بدائع ترتيبها، علم ان القرآن كما انه معجز بحسب فصاحة الفاظه و شرف معانيه، فهو ايضا معجز بحسب ترتيبه و نظم آياته. و لعل الذين قالوا انه معجز بحسب اسلوبه ارادوا ذلك. الااني رايت جمهور المفسرين معرضين عن هذه اللطائف، غير متنبهين لهذه الامور،[3] هر كه در ظرافت نظم اين سوره ـ بقره ـ تامل كند و بدايعي ـ هنر جالب ـ كه در ترتيب آيات آن رعايت شده مورد توجه قرار دهد، خواهد يافت كه قرآن همان گونه كه از لحاظ فصاحت الفاظ و شرف و بلنداي معاني معجز است، بر حسب ترتيب و نظم آيات آن نيز معجز است. و شايد كساني كه اعجاز قرآن را بر حسب اسلوب گفته اند همين را خواسته اند. ولي ـ متاسفانه ـ مي بينم كه بيشتر مفسرين از اين نكته غفلت ورزيده اند و بدان توجهي ننموده اند».
آن گاه گفته شاعر را ياد آور مي شود:
«و النجم تستصغر الابصار رؤيته و الذنب للطرف لا للنجم في الصغر، ستارگان را گر چه ديدگان ما كوچك مي بيند، گناه از ديدگان است نه در ستارگان كه كوچك مي نمايند».
تذكر لازم:
برخي علاوه بر تناسب آيات، مساله تناسب سوره ها را نيز مطرح ساخته و خواسته اند ترتيب موجود ميان سوره ها را توقيفي بدانند. بلكه برخي ازاين فراتر رفته آن را حكمت بالغه الهي گرفته، شاهدي بر اعجاز قرآن در ترتيب سوره ها دانسته اند.[4] برهان الدين بقاعي (متوفاي 885) تفسير گسترده اي دارد به نام «نظم الدرر في تناسب الآيات و السور»كه به افراط در اين زمينه سخن گفته و از حداعتدال بيرون رفته است. مطلب را ازآن جا شروع مي كند كه تناسب ميان «استعاذه» و «بسمله» در آن است كه «استعاذه» با حرف «الف» شروع مي شود و اشاره به ابتداي آفرينش است، ولي «بسمله »با حرف «باء» كه حرف «شفوي »است شروع و با حرف «ميم »ختم مي شود كه اشاره به «معاد»است. پس استعاذه و بسمله مبدا و معاد را فرا گرفته اند. به علاوه، يك تناسب دوراني ميان آخر قرآن (كه به دو سوره معوذتين ختم مي شود) و ابتداي قرآن كه با «استعاذه» شروع مي شود، قايل شده، كه هرگاه كسي بخواهد در تلاوت قرآن، آخر آن را به اول آن وصل كند، اين تناسب رعايت شده است.[5] آن گاه در بيان پيوستگي سوره ها به يك ديگر سخنان بسياري گفته كه عموماً فاقد دليل و تعجب برانگيز است.
شگفت آورتر، معاصر وي جلال الدين سيوطي، با آن ذكاوت و تيز نظري ـ با آن كه كار بقاعي را ناپسند خوانده ـ خود رساله اي به نام «تناسق الدرر في تناسب السور» نگاشته و در عرضه اين گونه مطالب بدون پشتوانه اسراف ورزيده است، از جمله ناسبت سوره «مسد»با سوره «توحيد»كه پس از آن واقع گرديده را در وزن و قافيه (حرف دال) گرفته، گويد: «سوره (مسد) به آيه في جيدها حبل من مسد[6] ختم مي شود و سوره (توحيد) به آيه قل هو الله احد[7] آغاز مي گردد، كه حرف آخر هر دوآيه (دال) است»[8] و از اين گونه تكلفات كه آدمي از شنيدن آن رنج مي برد. به گفته سيد قطب: «قرآن آن اندازه شكوه مند و بزرگ قدر است و عظمت آن فراگير، كه نيازي به اين گونه تكلفات بي رنگ و بي مايه ندارد». جاي شگفتي است كه برخي ازمفسرين عالي قدر ما، اين گونه گفته ها را پي گيري كرده در كنار مطالب ارزش مند ووالاي تفسير خود درج كرده اند.[9]
لذا متذكر مي شويم، كه هيچ تناسب معنوي ميان سوره ها با يك ديگر وجود ندارد و هرگز ترتيب موجود بين سوره ها توقيفي نيست، بلكه پس از رحلت پيامبرگرامي صلي الله عليه و آله بر دست صحابه، از روي برخي مناسبت هاي اعتباري ـ مثلاً بزرگي وكوچكي سوره هاو از اين قبيل ـ انجام گرفته است، كه شرح آن در فصل هاي قبلي آمد.


[1] . تفسير الميزان، ط تهران، ج 1، ص 14، و ط بيروت، ص 16.
[2] . ر. ك: التمهيد، ج 5، ص 251 ـ 248.
[3] . فخر رازي، تفسير كبير، ج 7، ص 127.
[4] . محمد تقي شريعتي، تفسير نوين، ص 20 ـ 19.
[5] . بقاعي، نظم الدرر، ج 1، ص 22 و ص 15.
[6] . مسد 111: 5.
[7] . اخلاص 112: 1.
[8] . سيوطي، تناسق الدرر، ص 71، اين رساله با نام «اسرار ترتيب القرآن» به تحقيق عبد القادر احمد عطا به چاپ رسيده است.
[9] . هم چون مفسر گران قدر طبرسي عظيم، در تفسير پر ارج و گران قيمت خود «مجمع البيان ».

محمد هادي معرفت ـ علوم قرآني ص405


٢٣:٣٦ - 1392/09/26    /    شماره : ٢٤٨٦٧    /    تعداد نمایش : ٦٧٩



خروج





   مطالب مرتبط
 تناسب معنایی آیات قرآن (1) (خبر)
 طبقه‌بندی اسامی سوره‌های قرآن (2) (خبر)
 تناسب آیات و سوره‌های قرآن (3) (خبر)
 تناسب آیات و سوره‌های قرآن (2) (خبر)
 تناسب آیات و سوره‌های قرآن (1) (خبر)
 الفاظ مكرّر در قرآن و فواید آن (2) (خبر)
 آیات قرآن در نهج البلاغه (2) (خبر)
 طبقه‌بندی اسامی سوره‌های قرآن (5) (خبر)
 طبقه‌بندی اسامی سوره‌های قرآن (4) (خبر)
 طبقه‌بندی اسامی سوره‌های قرآن (3) (خبر)
 طبقه‌بندی اسامی سوره‌های قرآن (1) (خبر)
بازدیدها
امروز :1350
کل بازديدها :17428071
بازديدکنندگان آنلاين :13
بازديدازاین صفحه :300198