نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دین و اندیشه > اخلاق و عرفان 


  چاپ        ارسال به دوست

اخلاق از منظر قرآن و روایات


چکیده
هدف از علم اخلاق، شناخت فضیلت‌ها و چگونگی به کار بستن آنها و عمل به آنهاست. در این مقاله بخشی از بیانات استاد مجتهده حاجیه خانم صفاتی در مورد حب دنیا، دنیای مذموم، دنیای ممدوح و حرص آورده شده که با استناد از آیات و روایات به این موضوع پرداخته شده است.

مقدمه
علم اخلاق را از آن جهت علم تهذیب و تزکیه نفس و سلوک الهی نام نهادند که با شناخت فضایل اخلاقی و به کار بستن آنها در زندگی می‌توان آثار شگرفی در دنیای خود فرد و هم‌چنین اطرافیان داشته باشد.
اکنون به بررسی برخی از آیات و احادیث بزرگان دین در مورد فضائل و رذائل اخلاقی می‌پردازیم که شامل:

ـ حب دنیا
ـ دنیای مذموم
ـ دنیای ممدوح
ـ حرص و زیاده‌خواهی
حب دنیا

سوره ابراهیم، آیه 3:

(کافران) یعنی آنان که زندگانی دنیا را بر آخرت مقدم و محبوب‌تر دانند و خلق را از راه خدا برگردانند و آن راه راست را به شک و شهادت کج کنند؛ آنان در گمراهی بوده (و از سعادت و رحمت خدا) بسیار دورند.

شاخصه‌های کفر:
ـ زندگی دنیا را دوست دارند
ـ ترجیح دادن دنیا بر آخرت
ـ بازداری مردم از راه خدا
ـ بدعت‌گذاری و انحراف قوانین خداوند از جایگاه خودش

سوره نحل، آیه 107:

این غضب و عذاب بر آن‌ها بدین سبب است که حیات فانی دنیا را بر حیات ابدی آخرت برگزیدند و به کلی کافر به آخرت شدند و خدا هرگز کافران را هدایت نخواهد کرد.

در آیه 106 خداوند در مورد کسانی که اول ایمان داشتند، ولی بعد کفر ورزیدند و عاقبت به خیر شدند، علت کفر آنان را برتری دنیا بر آخرت دانسته و بیان می‌کند سینه آنها آمادگی پذیرش کفر را دارد و ذائقه‌اش حلاوت دنیا را چشیده که برای این گروه غضب خدا وعده داده شده.

دنیای مذموم
با استنباط از روایات و آیات چنین گرفته می‌شود، دنیای مذموم باعث تباهی انسان شده و متشکل از اموری است که عامل بازدارنده ما از یاد خدا می‌گردد. در قرآن بیش از صد آیه آمده که در آن کلمه دنیا آمده است. دنیا از واژه‌ی (دنّو) به معنای نزدیک گرفته شده

سوره آل عمران، آیه 14:
سوره کهف، آیه 6: اِنّا جَعَلنا مَا عَلی الاَرضِ زینَةَ لَها لَنَبلُوَهُم اَحسَنُ عَمَلاً
خداوند در این آیه اشاره می‌کند، آنچه که در روی زمین هست زینت برایتان قرار دادیم تا امتحان کنند و ببیند چقدر کارهایتان با خداوند نزدیک است و در واقع در باطن آن نوعی تربیت نهفته است، مانند مسئله ازدواج که در مسیر سازندگی انسان نقش مهمی ایفا می‌کنند.
(مَن تَزوجَ اَحرَثُ نِصف دینَه)

در آیه 14 آل عمران امور ششگانه اعم از زن و فررند، زر و سیم، اسب‌های نیکو و چهارپایان، مزارع و املاک و متاع فانی زندگانی دنیا بیان شده و لیکن می‌تواند نردبانی برای ترقی انسان و رسیدن به سرمنزل نیکو باشد.

در سوره نازعات، آیات 37 به بعد نیز اشاره به دنیای مذموم دارد که ناشی از طغیان نفس در اثر خودبینی و عدم معرفت نسبت به عظمت خداوند حاصل می‌شود که نتیجه آن فساد در عمل و عقیده است.
حدیث تفسیر نورالثقلین، جلد 5، صفحه 506 (وَ مَن طُغی ظَلَّ عَمَلِهِ بِلا حُجَةِ)
کسی که طغیان کند، بدون دلیل بر عملش گمراه می‌شود.

سوره حدید آیه 20:

شیخ بهایی با توجه به این آیه دوره عمر انسان را به پنج مرحله تقسیم‌بندی نموده است: (لَعِب)، دوره اول زندگی و کودکی است که حریص بر بازی‌های کودکانه است که هفت سال و گاهی تا ده سال طول می‌کشد. (لهو)، دوره بیهوده‌گذرانی است که بعد از دوران کودکی و تا سن بلوغ طول می‌کشد. (زینت)، مرحله سوم که از سن بلوغ شروع شده و گاهی تا آخر عمر طول می‌کشد، که در این دوران انسان سرگرم زینت‌ها و تجملات دنیایی است. (تفاخر)، مرحله چهارم زندگی است که از چهل سالگی به بالا انسان به آن مبتلا است، و مرحله پنجم تکاثر و افزون‌طلبی است که در سنین کهولت انسان گرفتار آن است.

تفاخر و افزون‌طلبی نسبت به اولاد و اموال که خداوند می‌فرماید: «اینها مانند بارانی است که از آسمان فرومی‌ریزد و همه‌جا را سرسبز کرده ولی بعد از مدتی خزان به سراغ آن آمده و بزودی تبدیل به حطام شده و به خاک برمی‌گردد و در آخرت جز عذاب شدید و مغفرت برای اهلش نیست، و این در صورت استفاده درست از این نعمت‌ها است

انسان مولود و ولیده این عالم است و جسم و ابعاد مادی او هم در عالم مادی رقم خورده است و در عالم طبیعت متولد شده و دنیا مادر اوست. و طبیعتاً محبت دنیا در قلب انسان از همان ابتدا رشد می‌کند و هر چه بزرگ‌تر می‌شود این محبت در دلش بیشتر می‌شود و به دلیل علایق مفرط به لذایذ مادی و دنیوی، جدایی از این دنیا برایش سخت است. انسان فطرتاً از زوال و نیستی گریزان است. عوامل بازدارنده از این محبت دنیا شناخت خطرات محبت بر دنیا و معرفت به معاد و قیامت است. کسی که حقیقت و باطن هر دو عالم را کشف کند، دل‌‌کندن از این دنیا برایش سخت نیست.

امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه می‌فرماید: «به خدا قسم پسر ابی‌طالب آن‌قدر با مرگ الفت دارد، بیش از الفت طفل بر سینه مادر» و در جای دیگر می‌فرماید: «الدُّنیا سِجنُ المُؤمِن»

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می‌فرمایند: «الهی لا تکلنی بنفسی»؛ خدایا مرا به نفسم وانگذار، چون اولیای خدا دنیای طبیعی و عالم ملک برایشان نوعی فاصله از محبوب محسوب می‌شود و نوعی انقطاع از عالم ملکوت است.
دنیاطلبی در قلب انسان آثار منفی به جای می‌گذارد که یکی از آنها سلب حس تشخیص حق از باطل است. عوامل دیگر سلب حس تشخیص عبارت است از:

ـ پیروی از هوای دل و خواهش‌های نفسانی به جای اوامر الهی (جاثیه، آیه 23)
ـ عامل دیگر کفر است که خداوند بر روی قلب‌هایشان مهر می‌زند (نساء، آیه 155)
ـ تمّرد و دشمنی با حق که خداوند روی دل‌هایشان پرده می‌کشد (یونس، آیه 74)
ـ استکبار متکبرین که با آیات خدا به مجادله برمی‌خیزند (غافر، آیه 35)

از مفاسد دیگر محبت به دنیا، جسم مسلط به روح می‌گردد و روح مطیع خواهش‌های نفسانی شده و اعضاء و جوارح از جسم تبعیت می‌کند. در سایه عبادت خداوند و نوافل روح قوی می‌گردد و به تبع آن اراده انسان‌ها در سایه ایمان برای ترک هر گناهی قوی می‌گردد.
از پیامبر پرسیدند: «ایّ افضل الاعمال»؛ کدام افضل‌تر است؟ ایشان فرمودند: «احمضها»؛ سخت‌ترین آنها. دنیا دشمن خدا و دشمن اولیای خدا و دشمن، دشمنان خداست.

دنیای ممدوح
از محورهای ممدوح، کسب روزی حلال است. برای رفع احتیاجات عامه مردم، اعم از کسانی‌که نسبت به آنها مسئولیت حقوقی و یا مسئولیت اخلاقی دارید. (قصص، آیه 77)

خداوند در این آیه قارون را نصحیت می‌کند و یک حکم کلی می‌دهد. می‌فرماید: «از آنچه خدا به تو داده در جهت طلب سرای آخرت و مسیر درست استفاده کن و نصیب و بهره‌ات را از دنیا فراموش مکن و همان‌گونه که خدا به تو نیکی کرده، تو هم نیکی کن و در زمین دنبال فساد و تباهی مباش».

آقا شیخ عباس قمی در بهارالانوار از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم این‌چنین روایت کرده: «العبادت سبعون الجزء افضلها طلب رزق حلال؛ کسب روزی حلال آن‌قدر مهم است که جزء افضل‌ترین عبادات محسوب می‌شود».

جامع‌السعادت، جلد 2، صفحه 15 از امام باقر علیه‌السلام: «هر کس به خاطر دراز نکردن دست نیاز به سوی مردم و اداره خانواده‌اش و خیر رساندن به همسایه‌اش طلب دنیا کند، خداوند را در قیامت، در حالی ملاقات می‌کند که چهره او مانند ماه شب چهارده می‌درخشد.
نهج‌البلاغه: «الدنیا دارالصدق و دارالعافیة و دارالغنا و دارالموعظه»

امام صادق علیه‌السلام: «لیس منی من ترک الدنیا بالآخرة»

نحل، آیه 30:

 
در این آیه کسانی که در زندگی دنیا تقوا پیشه کنند، گفته می‌شود پروردگارتان چه چیزی برای شما نازل کرده؟ می‌گویند: خیر و سعادت و خوبی.
پیامبر می‌فرماید: «اگر نفس دنیا در نزد خدا به اندازه بال مگس ارزش داشت، یک لیوان آب هم به کافران نمی‌داد. دنیا و هر چه در آن است ملعون و نفرین شده است، مگر ابزاری برای رسیدن به خدا باشد و رنگ خدایی بگیرد»

حرص
معارج، آیه 19، 20 و 21:

حرص از شاخصه‌های امور دنیایی است که انسان را مبتلا می کند که از زیرمجموعه‌های حب به دنیا است.
پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند: «اگر برای فرزند آدم دو وادی یا دره بزرگ پر از طلا باشد باز پشت این دو وادی دنبال طلا می‌گردد، مواظب باشید که در نهایت در شکم فرزند آدم خاک می‌رود»

پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در جایی دیگر می‌فرماید: «شیب ابن آدم تشبّ فیه خصلتان الحرص و طول الامال»
از امیرالمؤمنین علیه‌السلام پرسیدند: «ای ذل ازل» قال علی علیه‌السلام: «الحرص الی الدنیا».

با توجه به آیات ذکر شده سوره معارج، هلو صفتی است که خمیره‌ی انسان قرار داده شده و معنای شدت حرص است که در پی آن جزع و منع را به دنبال دارد و می‌تواند حد وسطی هم داشته باشد که باید آن را مدیریت کرده در جهات مثبت به کار بگیریم تا آن را تعادل بخشیم. وقتی انسان از نظر عقلی رشد کرد و حرص را در مسیر درست انداخت نه در برابر ناملایمات جزع می‌کند و نه مناع‌الخیر است، (و انّه لحب الخیر لشدید) در ادامه آیه می‌آید انسان اگر به ایمان آراسته شود از این سه خصلت مبرا می‌شود. بی‌تفاوت نبودن در برابر محروم و سائل، اوصاف اهل ایمان است. (الذین یصدقون یوم الدین). در اینجا تصدیق یعنی اینکه سیره زندگی‌اش به گونه‌ای است که می‌داند هر عملی که انجام می‌دهد، طبق همان جزا می‌بیند.


٢١:٢١ - 1392/01/19    /    شماره : ٩٧٧٢    /    تعداد نمایش : ٣٥١



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :2394
کل بازديدها :16131300
بازديدکنندگان آنلاين :4
بازديدازاین صفحه :283606