نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دین و اندیشه > اخلاق و عرفان 


  چاپ        ارسال به دوست

اعتکاف پنجره ای به ملکوت

اعتکاف پنجره ای به ملکوت


مقدمه:
انسان به عنوان اشرف مخلوقات، تمام تلاش و کوشش خویش را به کار می‌برد تا بتواند به سعادت و کمال الهی برسد و بهترین راهی که می‌تواند او را به این هدف متعالی برساند، عبادت باری تعالی می‌باشد و یکی از مصادیق عبادت، سنت پسندیده‌ی«اعتکاف» می‌باشد.
اعتکاف را می‌توان نمادی از عبادات خالصانه و پیوندی محکم و ناگسستنی بین انسان و خداوند منان که منشأ کمال و خوبی‌هاست به شمار آورد. شخص معتکف با انتخاب این نوع عبادت، جسم و روح خود را برای رسیدن به مبدأ هستی، پرورش می‌دهد تا بتواند از چشمه سار عشق و معرفت او سیراب گردد.
این عبادت را می‌توان، یکی از جامع‌ترین عبادات به شمار آورد، زیرا این نوع عبادت، آمیزه‌ای است از چند عبادت به صورت هم‌زمان، مانند: نماز، روزه، دعا، حضور در مسجد، قرائت قرآن و ... که انجام هر یک از آنها، می‌تواند جوابگوی نیازی از نیازهای معنوی انسان باشد. اعتکاف از چنان فضیلتی برخوردار است که رسول خدا(ص) فرموده‌اند: «انجام آن در یک دهه از ماه رمضان، همانند بجای آوردن دو حج و دو عمره است».(1)
قابل توجه است که اعتکاف، اختصاص به مذهب و مکتب خاصی ندارد، بلکه با نگاهی گذرا به شریعت‌های پیشین، می‌توان دریافت که انجام عبادت در شریعت‌های قبل از اسلام نیز وجود داشته است، اگر چه ممکن است در شیوه و روش برگزاری متفاوت باشند.(2)
اما در دین مبین اسلام، بجا آوردن این سنت پسندیده از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است، چنان که پیامبر عظیم الشأن اسلام(ص) ائمه‌ی اطهار(ع) و به تبع فقهای نامدار شیعه، برای برگزاری اعتکاف، اهمیت خاصی قائل بوده‌اند تا آنجا که اگر به دلیلی موفق به انجام آن در ماه مبارک رمضان نمی‌شدند، قضای آن را در سال بعد بجای می‌آوردند.
معانی اعتکاف:
الف) معنای لغوی:
کلمه‌ی اعتکاف از ماده«عکف» می‌باشد، اهل لغت برای این ماده، معانی گوناگونی ذکر نموده‌اند، اما با دقت در کلام آنان می‌توان به این نتیجه رسید که همگی تقریبا یک معانی واحد را در نظر داشته‌اند، ولی هنگام بیان، عبارت‌های مختلفی به کار برده‌اند که مهم‌ترین آنها عبارتند از:
1.    اقامت در مسجد، التزام به اقامت، حبس نمودن و خارج نشدن، مگر برای ضرورت.(3)
2.    حبس نمودن نفس از تصرفات عادی.(4)
3.    اقبال بر چیزی و بر آن مواظبت نمودن.(5)
4.    خود را از هر چیز بازداشتن و از همه چیز بریدن و در مسجد یا عبادتگاه یا کلیسا برای عبادت ـ گوشه گرفتن.(6)
5.    گوشه نشینی در جایی، ماندن، خود را بازداشتن و گوشه نشینی برای عبادت.(7)
با یک نظر کلی به تمامی تعاریف، می‌توان به این جمع بندی رسید که«عکوف» به معنای اقامت ـ گزیدن در جایی است به طوری که فرد مقیم، خود را محبوس و ملتزم به آن مکان بداند و این التزام ناشی از اهمیت و عظمت آن موضوع می‌باشد.
نکته‌ای که باعث تفاوت جدی میان«اعتکاف» و سایر اقامت‌ها می‌گردد این است که در اعتکاف یک نحوه توجه و اقبال وجود دارد که مانع از اشتغال فرد به امور دیگر می‌شود.
ب) معنای اصطلاح اعتکاف:
اعتکاف در اصطلاح فقهی، عبارت است از ماندن در مسجد و درنگ در آن به این قصد که با آن بندگی خدا نماید و لازم نیست عبادت دیگری غیر از ماندن در مسجد به آن ضمیمه گردد، اگر چه ضمیمه کردن عبادت‌های دیگر به اعتکاف، احتیاط مستحب است.
لازم به ذکر است که سنت اعتکاف ذاتا در شرع مقدس اسلام مستحب می‌باشد، اما گاهی اوقات انجام آن به دلیل نذر، عهد یا قسم و یا اجازه ولی و مانند آن واجب می‌گردد.
برای اعتکاف در اصطلاح فقهی، معانی متعددی به شرح ذیل بیان شده است:
1.    «اقامت سه روزه یا بیشتر در مسجد با قصد قربت یا عبادت با شرایط مخصوص».(8)
2.    «توقف در مسجد به قصد عبادت و یا حتی نفس توقف در مسجد، بدون قصد عبادت دیگر، که احوط کفایت معنای اول در تحقق است».(9)
3.    «نشستن در مسجد جامع برای عبادت سه روز یا بیشتر».(10)
4.    «اقامت در مسجد به قصد تعبد و بندگی».(11)
در نهایت، اعتکاف در اصطلاح فقهی عبارت است از:
«اقامت گزیدن در مسجد برای عبادت خداوند منان».
تاریخچه اعتکاف:
الف) سیره‌ی انبیاء و اولیای قبل از اسلام:
اعتکاف عبادتی است که علاوه بر دین اسلام، در ادیان دیگر نیز وجود داشته است و دقیقا مشخص نیست این سنت الهی از چه زمانی آغاز شده است و کیفیت، اجزا و شرایط آن، در آغاز شکل‌گیری چگونه بوده است. اما با کمک گرفتن از آیات قرآن مجید، می‌توان پی برد که انبیا و اولیای الهی قبل از اسلام، در سیره خود به اعتکاف در مفهوم عام آن ـ خلوت گزینی برای عبادت خداوند ـ توجه بسیاری داشته‌اند:
از جمله‌ی این آیات نورانی:
1.    (و اذ جعلنا البیت مثابه للناس و امنا و اتخدوا من مقام ابراهیم مصلی و عهدنا الی ابراهیم و اسماعیل ان طهرا بیتی للطائفین و العاکفین و الرکع السجود).(12)
و به (خاطر بیاورید) هنگامی که خانه‌ی کعبه را محل بازگشت و مرکز امن و امان برای مردم قرار دادیم و (برای تجد خاطره) از مقام ابراهیم، عبادتگاهی برای خود انتخاب کنید و ما به ابراهیم و اسماعیل امر کردیم که: «خانه‌ی مرا برای طواف کنندگان و مجاوران و رکوع کنندگان و سجودکنندگان، پاک و پاکیزه کنید».
از این آیه، افزون بر این که، سنت اعتکاف در شریعت حضرت ابراهیم(ع) از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار بوده است، استفاده می‌شود که این عبادت در شریعت آن حضرت و دیگر ادیان توحیدی که نشأت گرفته از شریعت ابراهیم(ع) می‌باشند، نیز فهمیده می‌شود.
2.    (و واعدنا موسی ثلاثین لیله و اتممناها بعشر...)(13)
و با موسی، سی‌شب وعده گذاشتیم، پس آن را با ده شب(دیگر) تکمیل نمودیم».
حضرت موسی(ع) کوه طور را برای مناجات با پروردگار خویش برگزیده بود و در آن جا به راز و نیاز با محبوب خویش مشغول می‌شد و گاهی این عبادت‌ها روزها طول می‌کشید، همان گونه که آیه‌ی فوق به این موضوع اشاره دارد.
علامه‌ی حلی(ره) نیز در کتاب تذکره الفقهاء به مشروعیت اعتکاف در ادیان پیشین، تصریح نموده‌اند: «اعتکاف عبارت است از توقف مخصوص برای عبادت و این عملی است شرعی در شریعت ما و شریعت‌های گذشته و به اتفاق علماء مستحب می‌باشد.(14)
ب) سیره‌ی پیامبر اکرم(ص) و ائمه‌ی اطهار(ع):
از آنجایی که پیامبر خدا(ص) و جانشینان بحق آن حضرت، الگوی مسلمانان می‌باشند و گفتار و کردار آنان برای پیروانشان حجت است، راز و نیاز این بزرگواران نیز با پروردگار و چگونگی این ارتباط می‌تواند سهم به سزایی در جهت دهی امت‌ها به هدف مطلوب داشته باشد.
گوشه‌هایی از سیره‌ی رسول خدا(ص) و امامان(ع) در مورد اعتکاف به شرح ذیل می‌باشد:
1.    پیامبر خدا(ص) حتی قبل از رسالت به دور از غوغای شهر مکه، به غار حرا می‌رفته‌اند و به پرستش معبود خود مشغول می‌شده‌اند.
2.    پیامبر خدا(ص) بعد از رسالت به اعتکاف نیز اهمیت می‌دادند چنانکه امام صادق(ع) می‌فرمایند:
«رسول خدا در ده روز آخر ماه مبارک رمضان در مسجد معتکف می‌شدند و برای آن حضرت خیمه‌ای مویین بر پا می‌کردند و ایشان در این ده روز، بستر خویش را بر می‌چیدند و به اعتکاف مشغول می‌شدند.(15)
در روایتی دیگر از امام صادق(ع) آمده است:
«جنگ بدر در ماه مبارک رمضان اتفاق افتاد و آن حضرت فرصت اعتکاف پیدا نکردند، از این رو، سال بعد، بیست روز معتکف شدند، ده روز برای همان سال و ده روز برای سال قبل.(16)
هم چنین با نگاهی به زندگی امامان معصوم(ع) درخواهیم یافت که عبادت و راز و نیاز با معبود، جزء لاینفک زندگی آنان بوده است چنان که:
«امام حسن و امام حسین(ع) با تأسی از جد بزرگوارشان در مسجد معتکف می‌شدند».(17)
شرایط اعتکاف:
الف) شرایط اعتکاف:
1.    از سه روز کمتر نباشد، زیرا اعتکاف کمتر از سه روز، باطل است، اما بیش از سه روز مانعی ندارد.
2.    در مسجد جامع باشد:
اعتکاف بایستی در مسجد جامع شهر باشد و در سایر مساجد مانند: مسجد قبیله، محله، طائفه و بازار کافی نیست و احواط آن است که در یکی از مساجد چهارگانه: مسجد الحرام، مسجد النبی، مسجد کوفه و مسجد بصره را برای اعتکاف برگزینند.
3.    پیوستگی اعتکاف:
در اعتکاف بایستی توقف در مسجد به طور مداوم و پیوسته باشد، پس اگر معتکف از روی عمد و با اختیار در غیر موارد مجاز از مسجد خارج شود، اعتکاف او باطل است و فرقی بین عالم و جاهل نیست.(18)
ب) شرایط معتکف:
1. اسلام:
از شروط اولیه شخص معتکف جهت بر پایی سنت اعتکاف، اسلام می‌باشد و انجام اعتکاف از شخص غیر مسلمان، صحیح نمی‌باشد.
2.    عقل:
انجام اعتکاف توسط شخص دیوانه صحیح نمی‌باشد، البته افرادی که دارای جنون ادواری هستند، اگر در حال سلامت معتکف شوند، اعتکاف آنان صحیح است.
3.    قدرت:
یکی از شرایط عام تکلیف،قدرت و توانایی شخص مکلف در انجام آن می باشد ،در اعتکاف نیز همین اصل جاری است .
4-قصد قربت:
اعتکاف نیز مانند سایر عبادات به قصد قربت نیاز دارد و هرگونه ریا و خودنمایی اعتکاف را باطل می‌کند.
5    -روزه:
انسان باید در ایام اعتکاف، روزه بگیرد و اعتکاف بدون روزه صحیح نمی‌باشد، هم چنین اعتکاف مسافر، مریض، زن حائض یا نفساء و کسی که عمدا روزه نگیرد صحیح نمی‌باشد.(19)
موانع اعتکاف:
1.    طلاق رجعی زن، چون اعتکاف حتما باید در مسجد جامع باشد و زنی که طلاق رجعی داده شده، باید از مسجد بیرون برود و به منزلش برود.
2.    نذر اعتکاف بدون شب‌های میانی، یعنی که نمی‌تواند نذر کند که سه روز بدون شب‌های میانی معتکف شود، باطل است، زیرا با خروج فرد از مسجد، سه روز صادق نیست.
3.    اعتکف در روز عید فطر و عید قربان و دو روز قبل از این دو عید باطل است، زیرا اعتکاف بدون روزه صحیح نمی‌باشد و روزه در روزهای عید فطر و قربان باطل می‌باشد.
4.    کسانی مانند: مسافر، مریض، زن حائض یا نفساء و کسی که عمدا روزه نگیرد، اعتکافش صحیح نیست.(20)
زمان اعتکاف:
1.    ماه مبارک رمضان.
رسول خدا(ص) اعتکاف را در دهه‌ی آخر ماه مبارک رمضان بجا می‌آوردند.
2.    ماه رجب المرجب.
چون لازمه‌ی اعتکاف، روزه گرفتن است، پس باید زمانی که معتکف می‌شود، بتواند شرعا روزه بگیرد و ایام البیض (سیزدهم، چهاردهم، پانزدهم) ماه رجب از جمله ایامی است که روزه گرفتن و اعتکاف از فضیلت بالایی برخوردار است.
محرمات اعتکاف:
اموری که بر شخص معتکف حرام است عبارتند از:
1.    مباشرت، هم‌بستری، لمس و بوسیدن زوجین در صورتی که با شهوت و تهییج شهوانی همراه باشد از محرمات اعتکاف است.
2.    استمناء، یعنی انسان با خود کاری کند که از او منی بیرون آید.
3.    استشمام بوی خوش با نیت لذت، حتی بعضی از فقها لذت آن را منع نموده‌اند.
4.    خرید و فروش، انواع تجارت و معامله بر معتکف حرام است، مگر اینکه ضرورتی پیش آید.
5.    مجادله و مناقشه در امور دنیوی.
6.    محرمات روزه، آنچه بر شخص روزه دار حرام است بر شخص معتکف نیز حرام است.(21)
آثار و برکات اعتکاف:
اعتکاف همانند سایر عبادات، دارای آثاری فردی، اجتماعی و اخروی به شرح ذیل می‌باشد:
1.    میهمان خدا شدن، بدین صورت که معتکفان در مسجد، میهمان خدا هستند و از برکات معنوی خداوند بهره می‌گیرند مورد اکرام پروردگار قرار می‌گیرند.
2.    تقویت اراده، از آثار حتمی اعتکاف در زندگی فردی انسان، تقویت اراده آدمی است زیرا معتکفان با توجه به عبادت‌هایی چون نماز و روزه که در طول اعتکاف انجام می‌دهند به این توفیق بزرگ دست می‌یابند.
3.    انس با معنویات، زیرا در پرتو اعمالی چون اعتکاف، ارتباط روانی خاصی بین انسان و موضوعاتی چون: مسجد، قرآن، نماز، نمازشب و ادعیه بوجود می‌آید.
4.    دوری از غفلت، زیرا اعتکاف عبادتی است که نماز و به قول قران ذکرالله را دربر دارد و ذکر نیز همان دوری از غفلت می‌باشد.
5.    تواضع و فروتنی، اگر انسان بتواند در طول اعتکاف، خود را به دروازه‌های معرفت الهی برساند و خویشتن را در دایره بی‌کران هستی، کوچک ببیند، غرور و تکبر از او رخت بر‌می‌بندد.
6.    کاهش جرم و فساد در جوامع به دنبال گسترش مسائل معنوی، هم‌چون اعتکاف.
7.    آشنایی و برقراری ارتباط دوستانه، بدنبال حضور مومنین در مسجد و ارتباط دوستانه پیدا کردن.
8.    آمرزش گناهان، توجه و حضور قلب در اعتکاف، باعث جلب رضایت و غفران الهی می‌گردد.
9.    جلب محبت خداوند، زیرا، آنانی که ایمان آورده‌اند، شدیدا دوستدار خدا هستند.
10.    تحصیل بهشت الهی، از جمله آثار عبادات واقعی هم‌چون اعتکاف می‌باشد در صورتی که معتکف آن گونه که شایسته است بتواند رضایت حق تعالی را جلب نماید و در جهت تهذیب نفس و سلوک الی الله قدم بردارد.(22)  انشاءالله

منابع:
1.    ومسائل الشیعه، ج 7، ص 397.
2.    تفسیر راهنما، ج 1، ص 399.
3.    تاج العروس من جواهر القاموس، ج 6، ص 302.
4.    مصباح المنیر، ج 2 ـ 1، ص 580.
5.    قاموس اللغه، باب الغا.
6.    فرهنگ لاروس، ج 1، ص 236.
7.    فرهنگ فارسی عمید، ج 1، ص 201.
8.    جواهر الکلام، ج 17، ص 159.
9.    العروه الوثقی، ج 2، ص 90.
10.    فقه کامل فارسی، ج 1، ص 42.
11.    تحریر الوسیله، ج 1، ص 544.
12.    بقره / 125
13.    اعراف / 142
14.    تذکره الفقهاء، ج 6، ص 239.
15.    فروع کافی، ج 4، ص 175.
16.    جوهر الکلام، ج 17، ص 161.
17.    ومسائل الشیعه، ج 11، ص 586.
18.    العروه الوثقی، ج 2، ص 248.
19.    ومسائل الشیعه، ج 7، ص 74، جواهر الکلام، ج 17، ص 169.
20.    جواهر الکلام، ج 17، ص 203.
21.    همان.
22.    با راهیان کوی دوست، صص 43 ـ 41.
علی مصباح نهاوندی


٠٦:٣٣ - 1396/01/23    /    شماره : ٦٢٣٤٨    /    تعداد نمایش : ٢٨٩



خروج





   مطالب مرتبط
بازدیدها
امروز :8272
کل بازديدها :17647221
بازديدکنندگان آنلاين :17
بازديدازاین صفحه :309017