نام کاربری :   
کلمه عبور :   
[فراموشی رمز توسط ایمیل]
صفحه اصلی > دین و اندیشه > اخلاق و عرفان 


  چاپ        ارسال به دوست

تفکر در قرآن و احادیث و سخنان بزرگان

تفکر در قرآن و احادیث و سخنان بزرگان
«هنر تفکر، گوهری فراموش شده در جهان ارتباطات»
تفکر به عنوان اصلی پذیرفته شده از سوی همه جوامع بشری می‌باشد. فکر کردن کلیدی است در دست بشر که تنها اوست که در میان موجودات از این موهبت الهی برخوردار می‌باشد و به وسیله آن می‌تواند به رشد و موفقیت در همه زمینه‌ها دست یابد.
تفکر و تدبر سبب می‌شود تا انسان از دنیای وهم و خیال بیرون بیاید و لذت‌های عقلانی و معنوی را بهتر درک کند.
دعوت به تفکر در قرآن کریم
قرآن کریم مخاطبین خود را به تدبر در اعماق و مقاصد پیام خویش دعوت نموده است. آهنگ و سیاق این آیات نوعی توبیخ و اعتراض را به همراه دارد.
افلم یدبّروا القول. (مؤمنون/68)
پس چرا در این سخن (قرآن) ژرف نیندیشیدند؟
افلا یتدبرون القرآن اُم علی قلوب أقفالها. (محمد/24)
پس چرا در قرآن ژرف نمی‌اندیشند؟ مگر بر دل‌هایی قفلهای آن چیره گشته است؟
افلا یتدبّرون القرآن و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافاً کثیراً. (نساء/82)
پس چرا در این قرآن ژرف نمی‌اندیشند؟ و اگر از نزد غیر خدا می‌بود، در آن ناهماهنگی و تضاد بسیار می‌یافتند.
مخاطبین این آیات کسانی هستند که به حقانیت الهی این کتاب به دیده تردید نگریسته و یا منکر آن می‌باشند. و نیز کسانی هستند که به تقلید و بدون معرفت، به آن ایمان آورده‌اند، و در حقایق‌اش اندیشه نمی‌نمایند.
در آیه چهارم، محتوای پرخیر و برکت قرآن را بیان می‌کند تا بواسطه تدبر در آن از برکات عظیم آن بهره‌مند گردند.
«کتاب انزلناه الیک مبارک لیدبّروا آیاته و لیتذکّر أولوالألباب ... (ص/299
با دقت و تأمل در این آیات و سیاق آن می‌یابیم که «الهی بودن قرآن» بدون «تدبر در آن» معلوم نخواهد گشت.
و نیز بدون «تدبر در قرآن» نمی‌توان از ذخائر بی‌کران و پرخیر و برکت کلام خدا بهره‌ای جست.(1)
یکی از مهم‌ترین و پربرکت‌ترین ایام تفکر ماه مبارک رمضان می‌باشد. اینکه انسان از چنان برنامه‌ای برخوردار باشد که بتواند زمان مخصوص را برای تدبر و تفکر در آیات نورانی قرآن برای خود فراهم نماید.، حائز اهمیت می‌باشد.
در آیات 191-190 سوره آل عمران تفکر از اوصاف خردمندان به شمار آمده است.
انّ فی خلق السموات والارض و اختلاف اللیل و النهار لأیت لاُولی الالباب (آل عمران/190)
حقاً که در آفرینش آسمان‌ها و این زمین و آمد و رفت شب و روز نشانه‌هایی است برای صاحبان عقل و خرد ناب.
اللذین یذکرون الله قیاماً و قعوداً و علی جنوبهم و یتفکرون فی خلق السموات والارض ربنا ما خلقت هذا باطلا سبحانک فقنا عذاب النار. (آل عمران/191)
آنان که خدا را ایستاده و نشسته و خفته بر پهلو‌های خود یاد می‌کنند و در (اسرار) آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند. (و می‌گویند) پروردگارا، این (دستگاه عظیم) را بیهوده نیافریدی، تو (از کار بیهوده و باطل) منزهی، پس ما را از عذاب آتش نگاه دار.
در زمان رسول خدا(ص)، اصحاب راستین حضرت با درک شأن قرآن که نسخه درمان فردی و اجتماعی است نه کتاب قرائت، شب و روزشان را با قرآن سپری می‌کردند و آیات را هم‌چون مرحمی بر زخم‌های جان خود نهاده، از شفایش بهره جسته، به نور قرآن جانشان را منور می‌گرداندند.
این جریان فکری و روحی ملکوتی به رهبری پیامبر عظیم‌الشأن اسلام به همراه تبیین و توضیح حضرت و ارائه‌ی الگوی عملی آیات به پیش می‌رفت.
قرائت آیات و حفظ آن، تدبر در آیات و عمل به آن، جریانی عمومی گشته، وجودهایی عاشق ارزش‌های الهی و پاک‌باخته و جانباز در راه خدا می‌پرورید.
به نحوی که بسیاری، حافظ قرآن و عامل به آن گشته، تعلیم تازه مسلمانان را بر عهده گرفتند. و به هنگام جنگ سر از پا نشناخته لباس رزم پوشیده پا در رکاب، عازم جبهه جنگ شدند.
در ادامه این جریان عظیم، رسالت هجرت برای «تفقه در دین» جهت اِنذارِ مردم، با لحنی سرزنش‌آمیز توأم با تشویق، اعلام گردید.
«فَلَوْلاَ نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ مِّنْهُمْ طَآئِفَةٌ لِّيَتَفَقَّهُواْ فِي الدِّينِ وَلِيُنذِرُواْ قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُواْ إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ» (توبه/122)
پس چرا از هر گروه از مؤمنین، دسته‌ای ـ سوی مدینه ـ عزم سفر نمی‌بندند تا که در امر دین به درک گسترده و عمیق دست یابند و (در پی آن) وقتی به سوی قومشان بازگشتند، آنان را آگاهی بخشند و از عواقب انحراف از مسیر، هشدارشان دهند و شاید که متوجه شوند و احساس خطر کرده، مراقبت لازم را ـ در فکر و روح و خانه و جامعه‌شان ـ به کار گیرند.
با وجود این دستور اکید، ضرورت‌های‌ زمان و طبیعت انقلاب عظیم اسلامی، به همراه شوق فراوان به شهادت، بسیاری از اصحاب راستین رابه جبهه کشاند و سردارانی فقیه هم‌چون حمزه سید الشهداء، جعفر طیار، زید بن حارثه و بسیاری دیگر شربت شهادت نوشیدند و عده‌ای هم در جریان کوچ‌های تبلیغی به شهادت رسیدند.
انقلاب به پیش می‌رفت که رحلت پیامبر اکرم(ص) فرا رسید و جریان سقیفه پیش آمد، جریان سقیفه با قطع ارتباط بین مقام عصمت و قرآن در سطح جامعه اسلامی و اعلان بی‌نیازی به تفسیر و تبیین قرآن، توسط علی(ع) (معصوم زمان) و سردادن شعار «حسبنا کتاب الله» ضربه سنگین و هولناکی بر پیکر جامعه نوپای اسلامی وارد کرد و جریان انس با قرآن و تدبّر در آن را به انحراف کشاند.(2)
هنر تفکر در روایات
رسول خدا(ص) و امامان معصوم(ع) برای تفکر کردن جایگاه ویژه‌ای را قائل هستند؛ چنانچه پیامبر اکرم(ص) خطاب به ابن مسعود می‌فرمایند:
یا ابن مسعود! اذا عملت عملاً فاعمل بعلم و عقل و ایّاک و ان تعمل عملاً بغیر تدبّر و علم فانه جلّ جلاله یقول «و لاتکونوا کالتی نفضت غزلها من بعد قوّة انکثاً» (سوره نحل/92)
ای ابن مسعود! هرگاه خواستی کاری کنی از روی دانش و خرد باشد و از کار بدون تدبر و دانش بپرهیز، چرا که خدای جلیل می‌فرماید: مانند آن زن نباشید که بافته‌اش را پس از آن که محکم می‌کرد و از هم گسست و رشته رشته می‌کرد.
هم‌چنین پیامبر اکرم(ص) می‌فرماید:
رکعتان خفیفتان فی تدبر خیر من قیام لیلة(4)
دو رکعت نماز سبک با تدبر از نماز در تمام شب بهتر است.
باز هم رسول اکرم(ص) می‌فرمایند:
وصفة العاقل ... إذا اراد أن یتکلم تدبر، فان کان خیراً تکلم فغنم و إن کان شراً سکت فسلم ...(5)
نشانه خرمند این است که هرگاه خواست سخن بگوید تدبر می‌کند، اگر مفید بود سخن می‌گوید و سود می‌برد و اگر زیانبار بود خاموش می‌شود و در امان و سلامت می‌ماند.
امیرالمؤمنان(ع) فرمودند: ... ألا لا خیر فی عبادة لیس فیها تفکر(6)
... ألا لا خیر فی قراءة لیس فیها تفکر(7)
آگاه باشید! عبادتی که در آن تفکر نباشد سودی ندارد.
آگاه باشید! اگر در قرائت قرآن تدبر نباشد سودی ندارد.
و در جایی دیگر علی(ع) می‌فرمایند:
افضل العبادة ادمان التفکر فی الله و فی قدرته.(8)
برترین عبادت اندیشیدن مداوم درباره خدا و قدرت اوست.
امام رضا(ع) می‌فرماید:
لیس العبادة کثره الصلاة والصوم، انّما العبادة التفکر فی أمر الله عزوجلّ.(9)
عبادت به فراوانی نماز و روزه نیست. عبادت واقعی، تفکر در کار خدای جلیل است.
امام جواد(ع) می‌فرماید:
إظهار الشیء قبل ان یستحکم مفسدة له(10)
فاش کردن چیزی پیش از استحکام آن باعث فسادش می‌گردد.
معزل بزرگی که در زندگی بسیاری از ما وجود دارد این است که با وجود قطعی نشدن برخی امور آنها را به اطلاع همگان می‌رسانیم. کاری که شاید لزومی نداشته باشد. و در مواردی برخورده‌ایم که آن کار دچار مشکل شده است.
پس با توجه به بیان شیوا و دل‌ربای امام جواد(ع) تا از استحکام کار و تصمیمی مطمئن نشده‌ایم نباید آن را فاش کنیم.
به راستی اگر برنامه روزانه و زندگی خود را با سخنان اهل بیت(ع) بسنجیم، متوجه اشکالات و نواقص موجود در آن خواهیم شد.
علی(ع) می‌فرمایند: قوام العیش حسن التقدیر و ملاکه حسن التدبیر(11)
استواری زندگی به برنامه‌ریزی صحیح و ملاک آن دوراندیشی صحیح است.
امروزه با توسعه هر چه بیشتر وسائل ارتباط جمعی و تنوع ارتباط در محیط‌های مجازی موهبت سکوت و تفکر از انسان گرفته شده است. و تا حد بسیار ملموسی کم‌رنگ گردیده است. انبوهی از مطالب مفید و غیر مفید که در هر ثانیه به ذهن انسان وارد می‌شود، فقط برای چند ثانیه ذهن را درگیر خود می سازد و به زودی فراموش می‌شود به نحوی که گاهی حتی چند ثانیه هم نمی‌توان روی آن وقت گذاشت و آن را تحلیل کرد.
تفکر به عنوان هنری مورد پسند همه پیامبران الهی بوده است. به نحوی که پیامبر بزرگوار ما حضرت محمد(ص)، روزهای زیادی را به خلوت و تفکر و عبادت در غار حراء می‌پرداختند و بدین وسیله نیروی روحی و معنوی بسیار مستحکمی را برای مبارزه با ظلم و سیاهی در خود ذخیره می‌ساختند.
استفاده از دنیای رسانه و تکنولوژی به روز دنیا وظیفه است که بر هر انسان متمدن لازم می‌باشد و نباید آن را حذف نمود. چرا که غافل شدن از علوم روز سبب می‌شود تا زمینه و میدان برای مانور فرهنگی و نامحسوس دشمن بیشتر و بیشتر فراهم گردد. بلکه آنچه مد نظر است بسترسازی مناسب و برنامه‌ریزی و مدیریت صحیح زمان در استفاده از علوم روز می‌باشد. به نحوی که با توجه به حدیث گرانقدر از مولای متقیان علی(ع) با برنامه‌ریزی صحیح و دوراندیشی، پایه‌های زندگی خود را مستحکم نماییم و از وظیفه اصلی خود غافل نشویم.
وقتی برنامه اصلی در زندگی بر اساس تعالیم ائمه اطهار(ع) قرار گرفت انسان بدون استرس و حملات هیجانی می‌تواند در بستری متعادل و به دور از کشمکش‌های دنیای مجازی زندگی آرامی داشته باشد.
«اسلام برای شئون گوناگون زندگی انسان برنامه دارد و در هیچ یک از عرصه‌های عبادی و اخلاقی و مادی و معنوی تکلیف توانفرسا ندارد.
اهل بیت(ع) در همه زمینه‌ها، زندگی راحت و معتدل و بی‌تکلف را برای پیروان خود توصیه کرده‌اند»(12)
گاهی انسان در پیشرفت دنیای امروز دچار سردرگمی می‌شود به نحوی که اولویت‌بندی در برنامه روزانه خود را فراموش می‌کند و ناخودآگاه به سراغ فعالیت‌ها و مطالبی می‌رود که در دراز مدت هیچ ارزش معقول و دائمی برای او ندارد. بلکه لذت‌هایی در جهان وهم و خیال‌اند و بسیار زودگذر می‌باشند.
مدیریت در عصر ارتباطات و به خصوص در قبال محیط‌های ارتباطی مجازی بسیار دارای اهمیت می‌باشد.
امیرالمؤمنان علی(ع) می‌فرمایند:
ستة تختبر بها عقول الرجال [الناس]: المصاحبة و المعاملة والولایة والعزل و الغنی و الفقر.(13)
میزان عقل مردم با شش چیز سنجیده می‌شود:
معاشرت، داد و ستد، دستیابی به مقام، برکناری از مقام، توانگری و تهی‌دستی.
برای فهمیدن شخصیت هر انسان دقت در شش موردی که در روایت بیان شده است، سبب می‌شود که بفهمیم او تا چه میزان دارای عقل و خرد می‌باشد.
هنر تفکر و ارائه راهکار در بیانات مقام معظم رهبری(دام‌ظله‌العالی)
وقتی انس با قرآن پیدا شد، مجال تدبر و تأمل و تفکر در معارف قرآن به دست خواهد آمد، قرآن را نمی‌شود سرسری خواند و گذشت.
قرآن احتیاج دارد به تدبر، تکیه‌ بر روی هر کلمه‌ای از کلمات و هر ترکیبی از ترکیب‌های کلامی و لفظی، انسان هر چه بیشتر تدبر کند، تأمل کند، انس بیشتری پیدا کند، بهره‌ی بیشتری خواهد بود، قرآن این‌جوری است.(14)
مسجد فقط برای نماز نیست، در مسجد انواع عبادت هست، از جمله آن عبادات تفکر است که «تفکر ساعة خیر من عبادة سنة»
یا در بعضی از روایات است که «من عبادة اربعین سنة» یا «سبعین سنه» البته فکر کردن درست ـ افراد مسجدبرو، این فکر را به وسیله شنیدن سخنان عالم دین و فقیه به دست می‌آورند.
بنابراین مسجد؛ هم مدرسه است، هم دانشگاه، هم مرکز تفکر و تأمل، هم مرکز تصفیه روح، هم مرکز خلوص و مرکز اتصال بنده به خداست.(15)
مراقبت بعدی، مراقبت در تفکر است.
فرموده‌اند بزرگ‌ترین عبادت تفکر است. تفکر در آفرینش، تفکر در وظایف انسان، تفکر در زندگی دنیا، تفکر درباره آخرت، تفکر در اوضاع سیاسی عالم، تفکر در مسائل اصولی و اساسی زندگی بشر.
ما تحول در علم و پیشرفت در علم داریم، پیشرفت در فکر هم باید پیدا کنیم. اندیشه و تفکر است که خط و جهت و سمت تلاش‌های علمی و اقتصادی و اجتماعی و سیاسی جوامع را ترسیم می‌کند.(16)
و در پایان مقاله به ارائه راه‌کارهایی در باب تفکر می‌پردازیم:
الف) تفکر در واقع نوعی توجه و دقت نظر در همه حوادثی است که در اطراف ما روی می‌دهد. وقتی انسان در هر جا و موقعیتی هر چیزی را با تفکر و اندیشه نگاه کند، قطعاً موعظه‌ای الهی در آن وجود دارد. که به عبارتی ممکن است رزق روزانه او در آن نهفته باشد.
ب) در برنامه روزانه خود حتماً ساعتی را به تفکر اختصاص بدهیم چرا که فکر کردن شاه کلیدی است برای دورکردن افکار مزاحم.
ج) داشتن برنامه پیاده‌روی و کوه‌نوردی در صبح‌های زود و دقت در آفرینش و زیبایی‌های طبیعت، خود نشاطی مضاعف در روح و روان انسان ایجاد می‌کند.
د) تفکر در عاقبت امر جلوی بسیاری از کارهایی که سودی در آن وجود ندارد را می‌گیرد.
هـ) هر روز صبح زندگی را با برنامه و نوشتن اولویت‌هایی برای رسیدن به موفقیت باید شروع کرد. در این صورت وقت انسان از هدر رفتن در امور بیهوده مصون می‌ماند.
و) در انتقال مفاهیم دینی به دیگران و به ویژه فرزندان آنها را اهل دقت و نظر و هوشمند بارآوریم و فضا را برای تفکر بهتر فراهم نماییم.
ز) مطالعه در وصیت‌نامه‌ شهداء و آشنایی با نوع تفکر آنها نباید به فرمایش امام خمینی(ره) بالاتر از 50 سال عبادت است.
ر) تفکر صحیح در مورد زندگی پس از مرگ سبب طول عمر و داشتن زندگی آرام‌تر و بدون استرس و دلهره و اضطراب می‌باشد.
فهرست منابع:
قرآن کریم
1.    پژوهشی پیرامون تدبر در قرآن، ولی الله نقی‌پورفر، انتشارات اسوه، چ 5، 1387، ص 32.
2.    همان، ص 40-30.
3.    مکارم الاخلاق، طبرسی، ص 458.
4.    همان، ص 300.
5.    تحف العقول عن آل رسول(ص)، ابن شعبه حرّانی، ص 29-28.
6.    الکافی، کلینی، ج 1، ص 36.
7.    همان.
8.    الکافی، کلینی، ج 2، ص 55.
9.    همان.
10.    تحف العقول عن آل رسول(ص)، ابن شعبه حرّانی، ص 457.
11.    غررالحکم و دررالکلم، تمیمی، ص 354.
12.    مفاتیح الحیاة، آیت‌الله جوادی آملی، ص 71.
13.    غررالحکم و دررالکلم، تمیمی، ص 343.
14.    بیانات در محفل انس با قرآن، 31/4/1391.
15.    بیانات در دیدار مردم قم، 19/10/1375.
16.    بیانات در ششمین همایش ملی نخبگان جوان، 12/7/1391.

سمانه انیسی


١٢:٣٤ - 1393/04/25    /    شماره : ٣٢٧٤٤    /    تعداد نمایش : ٦٥٤



خروج





   مطالب مرتبط
 دوران ابتدایی بهترین زمان نهادینه کردن تفکر بسیجی (خبر)
 تفکر بسیجی از مرزهای ایران عبور کرده است (خبر)
 شهیدان گرامیترین متاع زندگیشان راتقدیم باورشان کردند (خبر)
 رهبر انقلاب کدام منطقه راهیان نور را زیارت کردند (خبر)
 پوتین : شرکای غربی در اوکراین از خطوط قرمز عبور کردند (خبر)
 تنبیه کردن و انواع آن (خبر)
 آثار و عوارض تنبیه کردن (خبر)
 فعالیت صدها اتاق فکر برای براندازی نظام ‌ایران (خبر)
 تفکر وهابی بزرگترین خطر برای منطقه و جهان است (خبر)
 رقابتهای ناسالم هیئات مذهبی؛زائیده فکرشوم دشمنان (خبر)
 سلامت فکری، پیش نیازفعالیت هنری دردولت یازدهم (خبر)
بازدیدها
امروز :309
کل بازديدها :17446678
بازديدکنندگان آنلاين :3
بازديدازاین صفحه :306312